ορθογραφικά: πέναλτι ή πέναλτυ;

Σύμφωνα με την κρατούσα άποψη, η λέξη πέναλτι (< αγγλ. penalty) αποδίδεται στα Ελληνικά με ι και όχι με υ. Η αρχή που διέπει την απόδοση των νεότερων δάνειων λέξεων στην Ελληνική είναι της απλογράφησης. Η απλοποίηση στη γραφή των δανείων, από την οποία εξαιρούνται μερικές αρχαίες και μεταγενέστερες δάνειες λέξεις, είναι δικαιολογημένη, γιατί η γνώση ξένων γλωσσών δεν μπορεί να αποτελεί προϋπόθεση για τη σωστή γραφή λέξεων που ανήκουν πλέον στην Ελληνική. Η εφαρμογή της ετυμολογικής αρχής εδώ θα οδηγούσε σε γραφές όπως ακκουμπώ, γάττα, πουλλί, σαντιγύ κ.λπ., που δεν είναι υποχρεωμένος να γνωρίζει και να ακολουθεί ο μέσος Έλληνας ομιλητής [*]. Παραδείγματα: καρό (αντί καρρώ) < γαλλ. carreau, κλασικός (αντί κλασσικός) < λατ. classicus, κομουνισμός (αντί κομμουνισμός) < γαλλ. communisme, σεζλόνγκ (αντί σαιζλόνγκ) < γαλλ. chaise longue.

Για την ιστορία, αξίζει να σημειωθεί ότι, σύμφωνα με την πρόταση που διατύπωσε ο Τριανταφυλλίδης (1965:33-35) για τη μεταγραφή των λέξεων αυτών στην Ελληνική: ο φθόγγος [i] αποδίδεται με ι και όχι με η, υ κ.λπ.· ο [e] με ε και όχι με αι· ο [ο] με ο και όχι με ω· επίσης, απλοποιούνται τα διπλά σύμφωνα, όπως τα κκ, λλ, ππ, ττ κ.λπ., ενώ ο φθόγγος [g] παριστάνεται με γκ και όχι με γγ. Παραδείγματα: τάλιρο (αντί τάλληρο) < ιταλ. tallero, πορτρέτο (αντί πορτραίτο) < γαλλ. portrait, μόλος (αντί μώλος) < λατ. moles, ακουμπώ (αντί ακκουμπώ) < λατ. accumbo, πουλί (αντί πουλλί) < λατ. pullus, κάπα (αντί κάππα) < λατ. cappa, γάτα (αντί γάττα) < ιταλ. gatta.

Ωστόσο, η Ακαδημία Αθηνών το 1916 και το 1920 πρότεινε την εφαρμογή της ετυμολογικής αρχής μόνο στις δάνειες λέξεις με λατινική ρίζα (π.χ. κολλήγας < λατ. collega), ενώ το 1933 όρισε ότι «τα εκ των νεοευρωπαϊκών γλωσσών ειλημμένα θα γράφωνται όσον το δυνατόν απλούστερον (ήτοι άνευ πιστής αποδόσεως της ξένης ορθογραφίας των)» (Τριανταφυλλίδης 1965:262- 263, ΛΝΕΓΟΕ:13). Παραδείγματα: καπέλο (αντί καπέλλο) < ιταλ. capello, κορδέλα (αντί κορδέλλα) < ιταλ. cordella, βιολέτα (αντί βιολέττα) < ιταλ. violetta, τρομπέτα (αντί τρομπέττα) < ιταλ. trombetta. Τέλος, το 1959 η Εφορευτική Επιτροπή του Ιστορικού Λεξικού, ύστερα από την έκθεση του σχετικού προβληματισμού από τον διευθυντή του (Καλλέρης 1963:20-21), αποφάσισε την απλοποίηση της γραφής των διπλών συμφώνων στις νεότερες δάνειες λέξεις (π.χ. καπέλο < ιταλ. capello) και τη διατήρησή τους μόνο σε όσες μπήκαν στο λεξιλόγιο της Ελληνικής από τη Λατινική (π.χ. καστέλλι < λατ. castellum) (Καλλέρης 1963:27).

Από τα στοιχεία αυτά είναι προφανές το πρόβλημα του εντοπισμού των χρονικών ορίων που θα πρέπει να τεθούν για την απλοποίηση της γραφής των δάνειων λέξεων της Ελληνικής. Από την αρχή της απλογράφησης μπορούν να εξαιρεθούν μερικές αρχαίες και μεταγενέστερες δάνειες λέξεις. Δεσμευτική για εμάς σήμερα ως προς τη διατήρηση των διπλών συμφώνων, των η, ω κ.λπ. στις δάνειες λέξεις είναι μόνο η ορθογραφία των αρχαίων ή μεταγενέστερων χρόνων σε μερικές περιπτώσεις λέξεων: π.χ., με η θα γραφεί το ρήγας (< μτγν. ρηξ, -γός < λατ. rex, regis)· και με διπλό λ και η θα αποδοθεί στην Ελληνική το μτγν. κολλήγας (< λατ. collega). Ακόμη, είναι ανέφικτο να τεθούν ακριβή όρια ανάμεσα σε δάνεια που ενσωματώθηκαν στην Ελληνική παλαιότερα (π.χ. πορτρέτο, τρένο) και άλλα, που αποτελούν προϊόντα πιο πρόσφατου δανεισμού (π.χ. ουίσκι, σίριαλ), ώστε να αποδοθούν ετυμολογικά όσα ανήκουν στην πρώτη και φωνητικά όσα ανήκουν στη δεύτερη κατηγορία.

[*] O Tριανταφυλλίδης (1965:109) προέβαλε ένα επιπλέον επιχείρημα για την απλογράφηση των δανείων ειδικά ως προς τα διπλά σύμφωνα:

«ακολουθώντας τον παλιό τρόπο, μεταγράφομε τις ιταλικές λέξεις σύμφωνα με την ορθογραφία τους στα κοινά ιταλικά· οι περισσότερές τους όμως έρχονται από τα βενετσιάνικα, όπου συνήθως έχουν απλά σύμφωνα, κι όχι διπλά. Είναι τότε σωστό να τα γράφωμε εμείς με διπλά για χάρη της ιστορικής αρχής; Και θα είναι ακόμη εύκολο να ψάχνωμε κάθε φορά αν από τα βενετσιάνικα, τα γενοβέζικα, ή τα κοινά ιταλικά μάς ήρθε η τάδε λέξη, ώστε ανάλογα να την ορθογραφήσωμε; Κι είναι και σήμερα πάντα δυνατό να βεβαιωθούμε αν μια λέξη είναι ιταλική ή γαλλική, ώστε να κανονίσωμε ανάλογα την ορθογραφία της;».

Α. ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΑ ΛΕΞΙΚΟΥ
ΛΝΕΓΟΕ
Δημητράκος Π. [έκδοση] 1977: «Πρωίας»: Λεξικόν της νέας ελληνικής γλώσσης, ορθογραφικόν και ερμηνευτικόν, έκδοσις δευτέρα επηυξημένη (Αθήνα).

Β. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ
Kαλλέρης Ι. 1963 [επιμέλεια]: «Τροποποιήσεις εις το ορθογραφικόν σύστημα του Ιστορικού Λεξικού της νέας Ελληνικής». Λεξικογραφικόν Δελτίον 9, 1-45.

Τριανταφυλλίδης Μ. 1965: Άπαντα, τόμος Ζ’: Γλωσσικό ζήτημα και γλωσσοεκπαιδευτικά, ορθογραφικά-παιδαγωγικά (Θεσσαλονίκη: Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών / Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη).

σχετικά με τη μεταβατική χρήση του επικοινωνώ (2)

Διάβασα χθες σε μια ανακοίνωση ότι (δική μου η έμφαση) «ο κ. Κρανιδιώτης δεν έχει επίσημη θέση στο κόμμα της Νέας Δημοκρατίας. Δεν είναι σύμβουλος του κ. Αντώνη Σαμαρά. Αλλά είναι ένα απλό μέλος του κόμματος, που επικοινωνεί τις απόψεις του». Η μεταβατική χρήση του επικοινωνώ, η οποία αξιολογείται αρνητικά από μερικούς, με οδήγησε στο να ασχοληθώ και πάλι με το συγκεκριμένο θέμα. Στο πρώτο σημείωμα («σχετικά με τη μεταβατική χρήση του επικοινωνώ») είχα κάνει λόγο γενικά για τη χρήση ενός αμετάβατου ρήματος ως μεταβατικού και την επιστημονική εξήγηση του φαινομένου, σύμφωνα με την οποία υπάρχει τάση για προβολή του δράστη ή της εξωτερικής αιτίας. Στο μεσοδιάστημα όμως, σκέφτηκα ότι η μεταβατική χρήση ειδικά του επικοινωνώ μπορεί να οφείλεται στη μεταβατική χρήση του αγγλικού communicate στη σημασία: ” to convey knowledge of or information about : make known <communicate a story>”. Δεν έχω ασχοληθεί με το συζητούμενο θέμα, γι’ αυτό χρειάζεται έρευνα. Το λεξικό Μπαμπινιώτη και το λεξικό του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη δεν καταγράφουν μεταβατική χρήση του επικοινωνώ, πράγμα που δεν σημαίνει κάτι κατ’ ανάγκην. Μια χρήση μπορεί να υπάρχει σε μια γλώσσα και απλώς να μην έχει καταγραφεί στα λεξικά της. Η μη καταγραφή της δεν δηλώνει ούτε αποδεικνύει ότι δεν υπάρχει. Μπορεί βέβαια να σημαίνει ότι δεν είναι τόσο συχνή. Σίγουρα στην παρούσα φάση, το επικοινωνώ τις απόψεις μου κτλ. ξενίζει κάπως. Δεν αποκλείεται όμως στο μέλλον να εξοικειωθούμε περισσότερο με τη χρήση του επικοινωνώ ως μεταβατικού. Πάντως, όποια και αν είναι η αιτία, είτε πρόκειται για μεταφραστικό δανεισμό είτε όχι, δεν πρόκειται να πάθουμε τίποτε από τη χρήση του επικοινωνώ ως μεταβατικού. Και βέβαια, ούτε η Νέα Ελληνική θα υποστεί κάποια αρνητική συνέπεια. Δεν έχουν επιστημονική βάση τα περί φθοράς, παρακμής, καταστροφής κτλ. της γλώσσας. Δεν μιλάει με επιστημονικούς όρους όποιος εκφράζεται έτσι. Πέρα από την προέλευση του επικοινωνώ κάτι, σημασία έχει γενικά η στάση μας απέναντι στη γλώσσα.

λεξικογραφικές σημειώσεις

Φέτος για πρώτη φορά εργάζομαι σε λεξικό όλης της ελληνικής γλώσσας, πράγμα που αποτελεί για μένα μεγάλη εμπειρία. Έχω την ευκαιρία να διαπιστώσω μεταξύ άλλων τις διαφορές που υπάρχουν μεταξύ φάσεων της Ελληνικής σε επίπεδο σημασίας, λεξιλογίου κτλ. Με βάση τις σημειώσεις μου θα αναφέρω πρόχειρα μερικά χαρακτηριστικά παραδείγματα λέξεων που είχαν άλλη σημασία στην αρχαιότητα ή στους μεσαιωνικούς χρόνους. Η λέξη συνοικισμός στα Αρχαία δήλωνε και τον γάμο. Η λέξη σύνοδος στην Αρχαία Ελληνική σήμαινε και τη συνουσία. Η λέξη ταξίαρχος στην αρχαιότητα δήλωνε μεταξύ άλλων και τον αξιωματικό του ναυτικού. Ταξιδεύω στους μεσαιωνικούς χρόνους σήμαινε «εκστρατεύω». Η λέξη ύδωρ στα Αρχαία δήλωνε και τη βροχή. Στη Μεσαιωνική Ελληνική υλισμός ήταν η διήθηση. Τέλος, μία από τις αρχαίες σημασίες του καθαιρώ ήταν «κατεβάζω τα βλέφαρα των ματιών νεκρού».

γλωσσική κινδυνολογία και καταστροφολογία

Ο Χρήστος Γιανναράς σε αυτήν εδώ τη συνέντευξη ισχυρίζεται ατυχώς ότι η συντελεσμένη «καταστροφή» της γλώσσας τα τελευταία χρόνια είναι χειρότερη από τη Μικρασιατική Καταστροφή. Δεν είναι τυχαίο ότι οι ειδικοί, δηλαδή οι γλωσσολόγοι, δεν κάνουν ποτέ χρήση τέτοιων όρων, όπως γλωσσική καταστροφή. Η γλώσσα δεν φθείρεται ούτε καταστρέφεται. Απλώς μεταβάλλεται με το πέρασμα του χρόνου. Λ.χ. νέες λέξεις ή σημασίες γεννιούνται, ενώ άλλες εκλείπουν. Ένα ακόμη στοιχείο που αποδεικνύει ότι τέτοιοι ισχυρισμοί είναι αντιεπιστημονικοί αποτελεί η τάση αυτών που τους προβάλλουν να προβαίνουν σε αβάσιμες ή άτοπες συγκρίσεις. Ισχυρίζονται λ.χ. ότι οι σημερινοί νέοι υποπίπτουν σε γλωσσικά λάθη ή ότι δεν γνωρίζουν πολλές λέξεις ή σημασίες. Οι νέοι της δεκαετίας του ’60 λ.χ. ήταν σε καλύτερο επίπεδο; Και, αν ναι, αυτό πώς αποδεικνύεται; Μια περίπτωση άτοπης σύγκρισης είναι μεταξύ λ.χ. ενός κειμένου του Αριστοτέλη και της γλώσσας των σημερινών νέων. Δεν είναι λογικό όμως να συγκρίνουμε ανόμοια πράγματα. Σε κάθε εποχή οι νέοι μιλούσαν διαφορετικά από τους μεγαλυτέρους. Και η αδυναμία ή δυσκολία πολλών να αναπτύξουν προβληματισμούς και γενικά να εκφραστούν δεν αποτελεί μόνο σημερινό φαινόμενο. Για να το πω πιο απλά, σε κάθε εποχή το αναμενόμενο είναι οι λιγότεροι μαθητές να αξίζουν πολύ υψηλό βαθμό στο μάθημα της έκφρασης-έκθεσης. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν πρέπει όλοι, διδάσκοντες, διδασκόμενοι, γονείς και αρμόδιοι, να προσπαθούν για το καλύτερο. Αλλά ο λόγος για γλωσσική φθορά, παρακμή, καταστροφή κτλ. ή για χειροτέρευση των γλωσσικών πραγμάτων δεν εδράζεται σε συγκεκριμένα στοιχεία. Έχει κυρίως ιδεολογικά κίνητρα, αλλά μπορεί να οφείλεται και στη συνήθη τάση των μεγαλυτέρων να βλέπουν ότι οι νέοι πάνε από το κακό στο χειρότερο σε όλους τους τομείς, όχι μόνο στη γλώσσα. Χαρακτηριστικά παραδείγματα γλωσσικής -ειδικότερα, σημασιολογικής- μεταβολής θα αναφέρω στο αυριανό σημείωμα. Ο σκοπός μου είναι να δείξω ότι και με το πέρασμα από την Αρχαία στη Μεσαιωνική Ελληνική ή από τη Μεσαιωνική στη Νέα χάθηκαν γλωσσικά στοιχεία, εν προκειμένω σημασίες. Και έτσι γίνεται σε όλες τις γλώσσες του κόσμου. Η γλωσσική αλλαγή είναι φαινόμενο σύμφυτο με τη γλώσσα. Αν λάβει κανείς υπόψη του τις τεράστιες αυτές μεταβολές, θα πρέπει να συμπεράνει ότι αυτή η γλώσσα διαρκώς καταστρέφεται, εδώ και αιώνες. Προφανώς, κάτι δεν πάει καλά σε αυτούς τους ισχυρισμούς, που προβάλλονται μόνο από μη γλωσσολόγους.