της ενεργού και της ενεργής

01/08/2011

Προβληματική είναι η κλίση του επιθέτου ενεργός ειδικά στο θηλυκό γένος. Ο Τράπαλης (2003:195) γράφει εύστοχα: «η αναζήτηση στο ΣΓΥ [= Σώμα Γλωσσικού Υλικού] του ΙΕΛ [= Ινστιτούτου Επεξεργασίας Λόγου] για τους τύπους με τους οποίους εμφανίζεται το επίθετο ενεργός στα τρία γένη σε ενικό και πληθυντικό επαληθεύει αυτό που εμπειρικά γνωρίζουμε: τη σύγχυση, κυρίως για το θηλυκό (η ενεργή παρουσία, η ενεργός ανάμειξη, της ενεργούς παρουσίας, τις ενεργείς, τις ενεργές οθόνες, τις ενεργούς οθόνες…), αλλά δεν μας εξασφαλίζει για την πραγματική τάση στη χρήση, αφού δεν μπορούμε να ξέρουμε πόσοι σωστοί τύποι αποτελούν προϊόντα διόρθωσης». Οι Αναγνωστοπούλου–Μπουσούνη (2006:43) επισημαίνουν ότι το σωστό είναι (αν)ενεργός, -ός / -ή, -ό, του (αν)ενεργού και όχι (αν)ενεργής, -ής -ές, του (αν)ενεργού· επίσης, της (αν)ενεργού / -ής και όχι της (αν)ενεργούς. Από τη διαδικτυακή έρευνα διαπιστώνεται ότι χρησιμοποιούνται τα εξής: στην ονομαστική ενικού η ενεργός, η ενεργή, *η ενεργής, στη γενική ενικού της ενεργού, της ενεργής, *της ενεργούς, στην αιτιατική πληθυντικού τις ενεργές, *τις ενεργείς. Τα η ενεργός / της ενεργού συμφωνούν με το κλιτικό σύστημα της Καθαρεύουσας. Τα η ενεργή / της ενεργής αποτελούν προϊόντα προσαρμογής στο κλιτικό σύστημα της Δημοτικής. Ενώ τα *η ενεργής / *της ενεργούς έχουν δεχθεί επίδραση από επίθετα όπως σαφής (η σαφής / της σαφούς). Με αυτά τα δεδομένα, στο λήμμα ενεργός ενός σύγχρονου λεξικού μπορούν να καταγραφούν για το θηλυκό οι εξής τύποι κατά σειρά: στην ονομαστική ενικού η ενεργός, η ενεργή· στη γενική ενικού της ενεργού, της ενεργής· στην αιτιατική πληθυντικού τις ενεργές. Οι τύποι *η ενεργής, *της ενεργούς, *τις ενεργείς, που αποκλίνουν από το κλιτικό παράδειγμα και της Καθαρεύουσας και της Δημοτικής, μπορούν να μη σημειωθούν καθόλου στο λήμμα ενεργός ενός λεξικού, με το σκεπτικό ότι δεν σηματοδοτούν εν σπέρματι γλωσσική μεταβολή. Σε αυτήν τη περίπτωση και σε πολλές ακόμη, από την αναζήτηση σε ιστοσελίδες δεν προκύπτει βεβαιότατο συμπέρασμα σχετικά με τη συχνότητα χρήσης παράλληλων τύπων. Εδώ όμως το διαδίκτυο αποδεικνύεται χρήσιμο τουλάχιστον για έναν λόγο: οδηγεί στη διαπίστωση ότι οι προαναφερθέντες τύποι χρησιμοποιούνται, ανεξάρτητα από την τάση επέκτασης ή μείωσης στη χρήση ορισμένων από αυτούς.

Ως προς τα ήδη εκδεδομένα λεξικά: Το ΝΕΛ για το θηλυκό γένος δίνει την ονομαστική ενεργός στην κεφαλή του λήμματος και τα παραδείγματα χρήσης επίθεση του στρατού ~ (ενν. ενεργός), στρατιωτική δύναμη ~ (ενν. ενεργός), αποχωρώ από την / επανέρχομαι στην -ό δράση / υπηρεσία στο εσωτερικό του. Το ΛΚΝ στην κεφαλή σημειώνει δύο καταλήξεις του θηλυκού: -ός και -ή κατά σειρά. Ακόμη, το ΛΚΝ παραπέμπει στον πίνακα κλίσης του ανενεργός, όπου σημειώνονται εκ παραλλήλου οι λόγιοι και οι δημοτικοί τύποι, με την εξής σειρά: ανενεργός-ανενεργή, ανενεργού-ανενεργής, ανενεργοί-ανενεργές, ανενεργούς-ανενεργές κ.λπ. Επίσης, για το θηλυκό καταγράφει τα παραδείγματα: H ~ συμμετοχή των πολιτών στη διαχείριση των κοινών και Aποσύρθηκε από την ενεργό υπηρεσία / πολιτική. Στο παράδειγμα H ~ συμμετοχή των πολιτών στη διαχείριση των κοινών, η κυματοειδής γραμμή (~) αντικαθιστά και τους δύο τύπους του θηλυκού που αναγράφονται στην κεφαλή του λήμματος, δηλ. τον τύπο ενεργός και δευτερευόντως τον τύπο ενεργή. Το ΛΝΕΓ στην κεφαλή καταγράφει κατά σειρά τις καταλήξεις του θηλυκού -ός / -ή. Για τον τύπο του θηλυκού δίνει τα παραδείγματα ~ συμμετοχή στα κοινά, καθώς και ~ ανάμειξη / συμπαράσταση / παρουσία. Τέλος, το ΣΓΑ στο σχετικό λήμμα επισημαίνει ότι το επίθετο ενεργός σχηματίζεται ως ο / η ενεργός, το ενεργό, ότι το θηλυκό κλίνεται κατά το οδός (και ότι σπανιότερα λήγει σε -ή: ενεργή) και ότι η κλίση του θηλυκού συχνά συγχέεται με επιθέτων όπως ο / η διεθνής, το διεθνές.

Α. ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ ΛΕΞΙΚΩΝ
ΛΚΝ
Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών / Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη 1998: Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής (Θεσσαλονίκη:Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης).

ΛΝΕΓ
Μπαμπινιώτης Γ. 2002 (2η έκδοση): Λεξικό της νέας ελληνικής γλώσσας. (Αθήνα:Κέντρο Λεξικολογίας).

ΝΕΛ
Kριαράς Ε. 1995: Νέο ελληνικό λεξικό. Λεξικό της σύγχρονης ελληνικής δημοτικής γλώσσας (Αθήνα:Εκδοτική Αθηνών).

ΣΓΑ
Ιορδανίδου Ά. 2009: Συνηθισμένες γλωσσικές απορίες (Αθήνα:Άσπρη Λέξη).

Β. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ
Αναγνωστοπούλου Ί. – Μπουσούνη-Γκέσουρα Λ. 2006: Το λέμε σωστά; Το γράφουμε σωστά; (Αθήνα:Μεταίχμιο).

Τράπαλης Γ. 2003: «Πρακτικά προβλήματα νεοελληνικής λεξικογραφίας». Ανάτυπο από το Παλίμψηστον 18 (Ηράκλειο:Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη), 173-198.

About these ads
Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 25 other followers