γλωσσικά και εκπαιδευτικά

Γράφει ο Γ. Μπαμπινιώτης σε σημείωμα που έχει αναρτήσει στην ιστοσελίδα του:

Τονίστε πάντα το οριστικó άρθρο στη γενική: τού –τής –τού

Είναι γνωστή η αμφισημία στην ανάγνωση κειμένων γραμμένων μονοτονικά, όταν μέσα στη ροή τού λόγου δεν είναι αμέσως κατανοητή από τον αναγνώστη η σημασία τής φράσης τού κειμένου που διαβάζει, λόγω τής πιθανής σύγχυσης ανάμεσα στα ομόηχα και ομόγραφα του – της – του (οριστικού άρθρου και αντωνυμίας).
Προτείνω –και το εφαρμόζω ο ίδιος σε όλα τα κείμενά μου και στο Μεγάλο μου Λεξικό– να τονίζουμε πάντοτε τους τύπους τής γενικής τού οριστικού άρθρου :
….η πτώση τής τιμής τού δολαρίου προκαλεί αναταραχή στις αγορές τής Ευρώπης. Ήδη η τιμή τού πετρελαίου απειλεί με άνοδο τού πληθωρισμού…
Είναι απλό, εύκολο και γενικό και βοηθάει στην άμεση κατανόηση τού κειμένου χωρίς συγχύσεις και αμφισημίες.

Το συζητούμενο θέμα όμως δεν είναι τόσο απλό. Καταρχήν, να διευκρινίσω ότι εδώ ο Γ. Μπαμπινιώτης διατυπώνει μια πολύ εύστοχη πρόταση για την επίλυση ενός υπαρκτού προβλήματος. Ωστόσο, για να εφαρμοστεί αυτή η πρόταση, χρειάζεται να επισημοποιηθεί -ας πούμε- ο νέος τρόπος γραφής. Δεν ανήκω σε αυτούς που έχουν σαν ευαγγέλιο τη σχολική γραμματική. Όταν λ.χ. μια λέξη έχει διπλή γραφή, ο λεξικογράφος οφείλει να αποτυπώσει τη γλωσσική πραγματικότητα και να μη δεσμευτεί από τη σχολική γραμματική. Ωστόσο, σε ορισμένες περιπτώσεις, δεν γίνεται να μη λειτουργήσει ως σημείο αναφοράς η επίσημη, σχολική ή κρατική γραμματική. Σκεφτείτε λ.χ. έναν μαθητή που ετοιμάζεται να δώσει εξετάσεις. Εφόσον δεν προβλέπεται να τονίζουμε το οριστικó άρθρο στη γενική, ο μαθητής αυτός δεν μπορεί να εφαρμόσει το προτεινόμενο σύστημα, γιατί τα τονισμένα του, της, του θα θεωρηθούν εσφαλμένα και θα μειωθεί ο βαθμός του. Σκεφτείτε και μια γραμματέα, στην οποία υπαγορεύει κείμενα ο προϊστάμενός της. Δεν γίνεται να γράφει με τον προτεινόμενο τρόπο, γιατί μπορεί να της γίνει παρατήρηση, αφού τα τονισμένα του, της, του θα θεωρηθούν επίσης εσφαλμένα. Σκεφτείτε, ακόμα, τον στρατιώτη-γραφέα, στον οποίο υπαγορεύονται κείμενα από αξιωματικό. Κατά τη διάρκεια της θητείας μου, θυμάμαι ότι κάποτε μου είχε πει ένας αντισυνταγματάρχης να τονίσω μια λέξη φαινομενικά δισύλλαβη, αλλά στην πραγματικότητα μονοσύλλαβη (νομίζω τη λέξη πιο). Του απάντησα ότι δεν πρόκειται για δύο συλλαβές, άρα σωστά δεν είχα βάλει τόνο, και εκείνος αμέσως δέχτηκε αυτό που του εξήγησα. Αν επέμενε όμως, θα μπορούσα να επικαλεστώ τη σχολική γραμματική, θα μπορούσα να υποστηρίξω ότι αυτό που λέω είναι το επίσημο, το καθιερωμένο. Δεν θα έμπαινα ποτέ στη διαδικασία να αποκλίνω από την επίσημη ορθογραφία και να εξηγήσω λ.χ. ότι αυτή η απόκλιση από μια καθιερωμένη γραφή βασίζεται σε ετυμολογικά δεδομένα. Δεν απευθυνόμουν σε ετυμολόγο ούτε ενδιέφερε η ετυμολογία εκείνη την ώρα. Καλώς ή κακώς, η ορθογραφία έχει και αυτή τη διάσταση, την εντελώς πρακτική. Δεν είναι δυνατόν να γίνεται μάθημα γλωσσολογίας εν ώρα εργασίας λ.χ. σε κάποια δημόσια υπηρεσία ή ιδιωτική εταιρεία. Μακάρι αυτό που προτείνει ο Γ. Μπ. να καθιερωθεί επισήμως και να διαδοθεί ευρέως. Αλλά ως τότε, δεν γίνεται να γράφει ο καθένας όπως θέλει. Ο τονισμός των τύπων της γενικής του οριστικού άρθρου (του, της, του) πράγματι προλαμβάνει συγχύσεις και αμφισημίες. Το να ακολουθεί όμως ο καθένας το δικό του ορθογραφικό σύστημα -και μάλιστα για ένα τέτοιο θέμα και όχι ως προς σχετικά λίγες γραφές λέξεων που αποκλίνουν από τη σχολική ορθογραφία- θα προκαλέσει άλλου είδους σύγχυση. Είναι προτιμότερο να αποφασιστούν ορισμένες αλλαγές στην ορθογραφία και τον τονισμό από επιτροπή ειδικών και εν συνεχεία να καθιερωθούν στο πλαίσιο μιας ορθογραφικής μεταρρύθμισης. Στο ίδιο πλαίσιο, θα ήταν ήταν ευχής έργο να υποβληθεί και να γίνει δεκτή η συγκεκριμένη πρόταση του Γ. Μπ., η οποία πράγματι συμβάλλει στη βελτίωση του ισχύοντος μονοτονικού συστήματος.

αναμνήσεις από τη στρατιωτική μου θητεία (14)

Ο τότε (εννοώ το 2002) υποδιοικητής του 290 ΜΚ/ΤΠ ήταν μερικές φορές αξιωματικός υπηρεσίας, επιφορτισμένος να δίνει οδηγίες στους σκοπούς, στους θαλαμοφύλακες και γενικά σε όσους είχαν υπηρεσία τη συγκεκριμένη μέρα για την εκτέλεση της υπηρεσίας τους. Θυμάμαι λοιπόν ότι, όσες φορές χρειάστηκε να πει το όνομα εφοδεύων σε άλλες πτώσεις, πλην ονομαστικής, το χρησιμοποιούσε σαν να είναι άκλιτο: ο εφοδεύων, του εφοδεύων, τον εφοδεύων… Δεν θα με απασχολήσει εδώ η γλωσσολογική πλευρά του θέματος. Απλώς αναρωτιέμαι: Κατά τη διάρκεια της «σταδιοδρομίας» του, αυτός ο φωστήρας δεν έτυχε να δει, λ.χ. σε επίσημο έγγραφο του στρατού, κάποιο όνομα, ουσιαστικό ή επίθετο, που να κλίνεται όπως το ο εφοδεύων, του εφοδεύοντος; Δεν έτυχε ποτέ, με κάποιον τρόπο, να τεθεί αυτό το θέμα; Δεν του έγινε ποτέ παρατήρηση από ανώτερό του; Συνήθως στον στρατό τα προσέχουν αυτά, ειδικά αν πρόκειται για γραπτό λόγο. Τέλος, φαντάζομαι τον συγκεκριμένο αξιωματικό να υπαγορεύει σε κάποιον γραφέα, απλό στρατιώτη, κείμενο με γραμματικά λάθη και αναρωτιέμαι ποια θα ήταν η στάση του γραφέα. Ο τότε υποδιοικητής μας ήταν σαν φιγούρα βγαλμένη από καρτούν, όπου έπαιζε τον ρόλο του κακού. Όποιος τον έχει γνωρίσει θα απέκλειε την πιθανότητα ένας απλός στρατιώτης να τον διορθώσει για γραμματικό λάθος. Πού να τολμήσει! Επομένως, ο εφοδεύων, του εφοδεύων…

αναμνήσεις από τη στρατιωτική μου θητεία (13)

Η έλλειψη παιδείας και η τσάμπα μαγκιά είναι γενικά φαινόμενα στον στρατό και ισχύουν για όλους τους αξιωματικούς και υπαξιωματικούς του 290 ΜΚ/ΤΠ για τους οποίους έχω κάνει κατά καιρούς αρνητικά σχόλια μέσω αυτού εδώ του ιστολογίου (κάνε κλικ στην ετικέτα στρατός ή δες τη σειρά άρθρων με τίτλο «αναμνήσεις από τη στρατιωτική μου θητεία»). Θυμάμαι τον υποδιοικητή που είχαμε στο 290 της Λήμνου το 2002. Τότε είχε τον βαθμό του ταγματάρχη. Θεσσαλονικιός, με επώνυμο που δηλώνει ποντιακή καταγωγή. Ένας άξεστος καραβανάς, χωρίς παιδεία, που έκανε κατάχρηση εξουσίας. Τα σχετικά παραδείγματα άφθονα. Επίσης, ένας τσάμπα μάγκας, που έδειχνε τη μαγκιά του μόνο στους κατώτερούς του -και ειδικά στους απλούς στρατιώτες. Μπροστά στον ταξίαρχο λ.χ., κατά τη διάρκεια επιθεώρησης, αποκλείεται να θυμόταν ο υποδιοικητής μας πόσο βαρύς και ασήκωτος άντρας είναι. Άλλο παράδειγμα: Ένας αρχιλοχίας, που ήταν υπεύθυνος του πρώτου γραφείου του 290 έως το 2002, μου άνοιγε θέματα συζήτησης, μου έκανε τον έξυπνο και με ειρωνευόταν, ενώ ήξερε ότι η όποια μεταξύ μας συζήτηση δεν μπορούσε να γίνει επί ίσοις όροις. Αυτό λέγεται ανανδρία. Αρκούσε μια του κουβέντα, για να βγω αναφερόμενος, να μου επιβληθεί ποινή και να χάσω το δικαίωμα εξόδου από το στρατόπεδο. Και η βόλτα για μένα ήταν το οξυγόνο που ανέπνεα. Αλλά, όπως έχει πει πολύ σωστά ένας φίλος μου, σε τέτοιες περιπτώσεις, όταν δηλ. κάποιος έχει απόλυτη εξουσία πάνω σου και κάνει κατάχρηση εξουσίας, δείχνει ποιος πραγματικά είναι. Όλα αυτά βέβαια, τόσα χρόνια μετά, μου φαίνονται τόσο αστεία. Όταν βλέπεις τα πράγματα από απόσταση, τα κρίνεις αλλιώς. Τις περισσότερες φορές σπάω πλάκα, καθώς θυμάμαι διάφορα ευτράπελα από αξιωματικούς και υπαξιωματικούς που είχαν πάρει πολύ σοβαρά τον ρόλο τους. Π.χ. ο υποδιοικητής μας κάποτε, ένα πρωί, μου είχε πει να βρω τον τάδε γραφέα, ο οποίος όμως έλειπε με άδεια στην πρωτεύουσα του νησιού για κάποιον λόγο. Του λέω μετά από λίγο ότι παίρνω τηλέφωνο στο κινητό του, αλλά το έχει κλειστό. Και ο υποδιοικητής απαντάει: «Δεν με ενδιαφέρει, να τον βρεις!» Δηλ. τι να κάνω, κανένα μαγικό κόλπο; Ή μήπως θα έπρεπε να αναζητήσουμε τον χαμένο γραφέα στο νησί με κανένα ελικόπτερο; Σε πρόσφατη συνάντηση με φίλους ανέφερα αυτό το περιστατικό, ειδικότερα τα λόγια του υποδιοικητή, και δημιουργήθηκε εύθυμη διάθεση. Κάτι που μου είχε προκαλέσει απίστευτο άγχος τότε (και ποιος νοιαζόταν άραγε από τους καραβανάδες του 290 για το πώς ένιωθα και πόσο φθειρόμουν εγώ; ) μου φαίνεται πλέον πολύ αστείο. Θα αναφέρω στο επόμενο σημείωμα κάτι ακόμη σχετικό με τον υποδιοικητή μας, γλωσσικό όμως αυτή τη φορά.

ψευδοδιλήμματα

«Διάλογος για τα στοιχεία από το παρελθόν, λ.χ. για τη γλώσσα. Ποια επιλογή θα υπηρετήσει πληρέστερα τις ανάγκες μας για παραγωγικότητα, ευζωία, ποιότητα ζωής: Η σωστή διδασκαλία της (ενιαίας διαχρονικά) ελληνικής γλώσσας στη σχολική μας εκπαίδευση; Ή η διεθνής σήμερα, εργαλειακά χρηστική και ολιγόλεκτη αγγλική γλώσσα; Μπορούμε να συζητήσουμε το δίλημμα με κριτήριο ρεαλιστικές ανάγκες και όχι συναισθηματικά ψυχολογήματα ή “εκσυγχρονιστικές” υστερίες;»

(Χρήστος Γιανναράς, «Γιατί αποσιωπούμε τα καίρια», Η Καθημερινή, 21/10/2007)

Χρειάζεται να πούμε ότι πρόκειται για ψευδοδίλημμα; Ναι στη σωστή σχολική διδασκαλία της μητρικής μας γλώσσας, ναι και στη σωστή σχολική διδασκαλία της αγγλικής γλώσσας. Ας σημειωθεί παρενθετικά εδώ ότι η αγγλική γλώσσα δεν είναι απλώς «εργαλειακά χρηστική». Ως ξένη γλώσσα, διευρύνει τους πνευματικούς ορίζοντες, φέρνει σε επαφή τον Έλληνα με έναν άλλο πολιτισμό, αλλά και ανοίγει νέες προοπτικές, επαγγελματικές κ.ά. Είναι πολύ σημαντικό λ.χ. να διαβάζει κανείς αγγλικές εφημερίδες ή ιστοσελίδες και να ενημερώνεται για τις εξελίξεις είτε σε κάποιον συγκεκριμένο γνωστικό τομέα είτε γενικά, ανά τον κόσμο, σχετικά με οτιδήποτε συμβαίνει. Ας μην υποβιβάζουμε λοιπόν τη γνώση της Αγγλικής σε κάτι το απλώς εργαλειακό. Και εργαλειακό να ήταν μόνο, θα είχε μεγάλη αξία. Αλλά πρόκειται για γνώση μιας ξένης γλώσσας και έτσι το όφελος είναι ευρύτερο. Για να επανέλθω όμως στην αρχική μου παρατήρηση, το δίλημμα Ελληνικά ή Αγγλικά είναι ψευδές. Μου κάνει εντύπωση ότι ακόμα και διανοούμενοι εγκλωβίζονται σε ψευδοδιλήμματα. Είχα την εντύπωση ότι αυτό συμβαίνει μόνο με μη σκεπτόμενα άτομα. Στον στρατό λ.χ. μου είχε συμβεί να συνομιλήσω με στρατιώτες ή υπαξιωματικούς που δεν μπορούσαν να καταλάβουν ότι σε κάποιο θέμα τα πράγματα δεν είναι «ή άσπρο ή μαύρο». Ακόμη θυμάμαι ότι αναρωτιόμουν έκπληκτος, με διάφορες αφορμές, πώς είναι δυνατόν ο τάδε να μην καταλαβαίνει ότι υπάρχουν και ενδιάμεσες βαθμίδες, ότι τα πράγματα δηλ. δεν είναι «ή άσπρο ή μαύρο», ή ο δείνα να μην αντιλαμβάνεται ότι το α στοιχείο κάλλιστα δεν αναιρεί το β και ότι το α και το β μπορούν να συνυπάρξουν. Αλλά φαίνεται ότι και εκτός στρατού τα ίδια φαινόμενα παρατηρούνται, ακόμη και σε ανθρώπους από τους οποίους έχει κανείς άλλες απαιτήσεις. Δεν νοείται λοιπόν επιλογή μεταξύ διδασκαλίας της ελληνικής γλώσσας και διδασκαλίας της αγγλικής γλώσσας. Μπορεί κανείς να υποστηρίξει ότι πρέπει να δοθεί έμφαση στη διδασκαλία της μητρικής γλώσσας. Άλλο αυτό. Ωστόσο, δεν στέκει το ερώτημα έτσι όπως τέθηκε στο σχολιαζόμενο άρθρο.