Πρόκειται για ένα από τα γνωστά κείμενα με θέμα τη γλώσσα, που είναι όμως γραμμένο από μη γλωσσολόγο. Γι’ αυτό και χαρακτηρίζεται από διάτρητους συλλογισμούς, ανεδαφικά επιχειρήματα, λάθη λόγω άγνοιας και, γενικά, σύγχυση. Θα προχωρήσω σε σύντομο σχολιασμό μερικών μόνο σημείων:

1)

Ακροδεξιοί όλοι οι ποιητές και οι συγγραφείς που επιμένουν να γράφουν πολυτονικά, τα επιστημονικά περιοδικά και οι σοβαροί εκδοτικοί οίκοι;

Εδώ αυθαίρετα χαρακτηρίζονται σοβαροί μόνο οι εκδοτικοί οίκοι που επιμένουν στο πολυτονικό. Μόνο οι σοβαροί γράφουν σε πολυτονικό!

2)

Το ζήτημα της ιστορικής ορθογραφίας και γιατί έπρεπε να διατηρηθεί δεν είναι της παρούσης.

Εδώ άστοχα ταυτίζεται το πολυτονικό με την ιστορική ορθογραφία. Εφόσον καταργήθηκε το πολυτονικό, δεν διατηρήθηκε η ιστορική ορθογραφία! Διαπιστώνεται άγνοια βασικών εννοιών εκ μέρους του αρθρογράφου στο σημείο αυτό.

3)

Σοβαρές μελέτες δείχνουν πως η κατάργηση των τόνων μείωσε τις αντιληπτικές δεξιότητες των μαθητών.

Επειδή ο αρθρογράφος επιμένει στην έννοια της σοβαρότητας, καλό θα ήταν να ξέρει ότι οι σοβαροί έχουν ενημερωθεί τουλάχιστον στοιχειωδώς για ένα θέμα, προτού ασχοληθούν με αυτό. Στο άρθρο «Η εκδίκηση των τόνων ή επιστηµονικές ατονίες» ασκείται κριτική στη μελέτη που υπονοείται.

4)

Αλλά δεν είναι μόνον αυτό: το σοβαρότερο είναι η διακοπή της γλωσσικής μας συνέχειας, η παρεμπόδιση της προσπάθειας των μαθητών να διαβάζουν και να καταλαβαίνουν τα κλασικά μας κείμενα.

Και αυτοί οι ισχυρισμοί είναι αβάσιμοι. Η γλωσσική συνέχεια δεν διακόπηκε με την κατάργηση του πολυτονικού, γιατί απλούστατα δεν εξαρτάται μόνο από αυτό. Επίσης, οι δυσκολίες ενός μαθητή στα Αρχαία οφείλονται σε άλλες αιτίες, όπως σε ελλιπή γνώση συντακτικού και γραμματικής. Είναι αυθαίρετος ο ισχυρισμός ότι οι μαθητές δεν καταλαβαίνουν τα αρχαία κείμενα λόγω αποκοπής από το πολυτονικό.

ΥΓ.: Στις λέξεις πρωινή και Σόιμπλε δεν χρειάζονται διαλυτικά.

Το ευγνώμων στο θηλυκό παραμένει ως έχει ή όχι; Αν παραμένει, γιατί λέμε «η πατρίς ευγνωμονούσα»;

Το (η) ευγνώμων -ων είναι επίθετο. Το ευγνωμονούσα είναι μετοχή του ευγνωμονώ.

Ώστε το «η πατρίς ευγνωμονούσα» είναι σολοικισμός δηλαδή;

Όχι. Λ.χ. το «Η πατρίς ευγνωμονούσα υποκλίνεται σε όσους θυσιάστηκαν» (το βρήκα μέσω google) είναι σωστό συντακτικά.

2)

Επίσης, υπάρχει διαφορά ανάμεσα σε βάκτρο-βακτηρία;

Βρήκα τα εξής: βακτηρία = μπαστούνι, βάκτρο = μπαστούνι. Και οι δύο λέξεις είναι αρχαίες και είχαν την ίδια σημασία. Επίσης, αλληλοσυνδέονται ετυμολογικά. Η διαφορά τους είναι ότι σήμερα το βάκτρο έχει και αυτήν εδώ τη σημασία: «ράβδος που κινείται παλινδρομικά, βασικό μέρος μηχανής» (βλ. λήμμα βάκτρο στο λεξικό του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη). Το λεξικό αυτό και το «Παπυράκι», σε αντίθεση με άλλα (λ.χ. Μπαμπινιώτη, Δημητράκου), δεν καταγράφουν στο βάκτρο τη σημασία «μπαστούνι». Δεν έχω κάνει σχετική έρευνα, επομένως δεν μπορώ να εκφέρω γνώμη για το εν λόγω θέμα.

«Αποδίδεις στους παπάδες μεγαλύτερη επιρροή από αυτή που έχουν, τον διέκοψε η Αλίκη. [...]

»Ξεχνάς ότι, παρά κάποιες κρίσεις, οι σχέσεις Εκκλησίας και Κράτους δεν αναθεωρήθηκαν ποτέ, ότι ο κλήρος λύνει και δένει στο Υπουργείο Εθνικής Παιδείας και ότι χαίρει βαθύτατου σεβασμού από την πνευματική ηγεσία του τόπου. Το λεξικό Μπαμπινιώτη, ο οποίος υπήρξε πρύτανης του Πανεπιστημίου Αθηνών, καλλιεργεί επιτηδείως τον θρησκευτικό ζήλο. Στο λήμμα πιστεύω παραθέτει ολόκληρη τη σχετική προσευχή. Η λέξη απάντηση του δίνει την ευκαιρία να προωθήσει την άποψη ότι στη θρησκεία βρίσκει κανείς απαντήσεις σε πολλά υπαρξιακά προβλήματα. Μνημονεύει αναρίθμητους εκκλησιαστικούς όρους άγνωστους στα νέα ελληνικά, όπως θεοδρομώ, ακολουθώ τις θείες επιταγές, θεόπτης, ο παρατηρητής του Θεού, θεοτικός, ο σχετιζόμενος με τον Θεό, θεοπνευστία, η θεία έμπνευση. Αναγορεύει τη θεολογία σε επιστήμη, αλλά απορρίπτει τον επιστημονικό χαρακτήρα της θεωρίας της εξέλιξης του Δαρβίνου».

Eίναι λεξικογραφικά άστοχο να φαίνεται ότι ο συντάκτης ενός λήμματος είναι χριστιανός (και οτιδήποτε άλλο). Το λεξικό είναι ένα επιστημονικό έργο που θα πρέπει και από αυτή την άποψη να είναι ουδέτερο.

Βέβαια, έχω να κάνω μερικές παρατηρήσεις στα γραφόμενα από τον Β. Αλεξάκη.

Το ερμηνευτικό λεξικό Μπαμπινιώτη είναι και εγκυκλοπαιδικό. Επομένως, ένα τέτοιο λεξικό μπορεί κάλλιστα να καταγράψει και οποιεσδήποτε εγκυκλοπαιδικές πληροφορίες εκτός λήμματος. Όπως μετά το λήμμα πιστεύω παραθέτει ολόκληρη τη σχετική προσευχή, έτσι λ.χ. μετά το λήμμα δωδεκάθεο τοποθετεί πίνακα με τα ελληνικά και τα αντίστοιχα λατινικά ονόματα των δώδεκα θεών, καθώς και τις ιδιότητες του καθενός από αυτούς. Δεν είμαι θρησκευόμενο άτομο και δεν ενδιαφέρομαι για προσευχές. Ωστόσο, ένα τμήμα του αναγνωστικού κοινού ενδιαφέρεται. Πιθανότατα, η χριστιανική πίστη του ίδιου του Γ. Μπαμπινιώτη υπαγόρευσε αυτή την επιλογή. Επαναλαμβάνω όμως ότι ένα λεξικό που είναι και εγκυκλοπαιδικό μπορεί να περιλαμβάνει και εγκυκλοπαιδικά στοιχεία, προσευχές ή οτιδήποτε άλλο κριθεί ότι έχει θέση σε αυτό.

Πράγματι, στο λήμμα απάντηση καταγράφεται ως παράδειγμα χρήσης και το στη θρησκεία βρίσκει κανείς απαντήσεις σε πολλά υπαρξιακά προβλήματα. Ωστόσο, η παράθεση λεξικογραφικών παραδειγμάτων που εμπεριέχουν έμμεσα, εξωγλωσσικά μηνύματα αποτελεί αρνητικό στοιχείο που χαρακτηρίζει γενικά τα νεοελληνικά λεξικά. Λ.χ. και το λεξικό του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη στο λήμμα εχθρός και ειδικότερα στην υποσημασία 2β «αυτός που είναι εχθρικά τοποθετημένος απέναντι σε κπ. θεσμό ή σε κάποια οργανωμένη ομάδα και που προσπαθεί με τις ενέργειές του να τα υπονομεύσει, να τα βλάψει» καταγράφει το εξής παράδειγμα: Oι αιρετικοί / οι άθεοι είναι εχθροί της Eκκλησίας. Ώστε, κατά το λεξικό της Θεσσαλονίκης, οι άθεοι προσπαθούν να υπονομεύσουν την Εκκλησία; Στο ίδιο λεξικό, έμμεσο μήνυμα, αν και για θέμα που δεν έχει άμεση σχέση με τα θρησκευτικά, μεταφέρει και το παράδειγμα του λήμματος διαφθείρω στην υποσημασία «οδηγώ κπ. σε σεξουαλική ανηθικότητα»: H ζωή στις μεγαλουπόλεις διαφθείρει τα αθώα κορίτσια. Σύμφωνα με το λεξικό του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη λοιπόν, η ζωή στις μεγαλουπόλεις οδηγεί τα «αθώα κορίτσια» (sic) σε σεξουαλική ανηθικότητα!

Ακόμη, δεν ξέρω αν οι εκκλησιαστικοί όροι του λεξικού Μπαμπινιώτη είναι αναρίθμητοι -δεν έχω κάνει σχετική έρευνα, αλλά δεν το αποκλείω. Πάντως, το «άγνωστοι στα νέα ελληνικά» είναι προβληματική διατύπωση -μάλλον εννοεί «άγνωστοι στο ευρύ κοινό». Τι θα πει «άγνωστοι στα νέα ελληνικά»; Ποια είναι τα «νέα ελληνικά», πού τοποθετούνται τα όριά τους και γιατί δεν περιλαμβάνουν λ.χ. και τις λέξεις θεοπνευστία και θεοτικός; Ποιος αποφασίζει γι’ αυτά τα θέματα; Αν εδώ «όροι άγνωστοι στα νέα ελληνικά» σημαίνει πράγματι «όροι άγνωστοι στο ευρύ κοινό», όπως υποθέτω, τότε έχω να πω ότι και χημικοί, βιολογικοί, ιατρικοί, νομικοί κτλ. όροι, άγνωστοι στους πολλούς, μπορούν να καταγράφονται σε ένα ερμηνευτικό λεξικό. Το θέμα είναι με ποια κριτήρια και με βάση ποιο corpus. Και αυτό το θέμα είναι ευρύτερο, δεν αφορά μόνο το λεξικό Μπαμπινιώτη.

Ειδικά το θεοτικός υπάρχει ως λήμμα και στο λεξικό του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη και στο νεοελληνικό λεξικό Κριαρά.

Το θεοπνευστία μπορεί κάλλιστα να καταγραφεί σε ένα νεοελληνικό ερμηνευτικό λεξικό, εφόσον μάλιστα σε αυτό περιλαμβάνεται το λήμμα θεόπνευστος.

Επίσης, και το λεξικό του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη και το νεοελληνικό λεξικό Κριαρά αντιμετωπίζουν τα δαρβινισμός και θεολογία με τον ίδιο τρόπο, όπως το λεξικό Μπαμπινιώτη. Δηλ. δεν γράφουν ότι ο δαρβινισμός είναι επιστημονική θεωρία (αλλά μόνο θεωρία), ενώ χαρακτηρίζουν επιστήμη τη θεολογία. Προσοχή: Δεν εννοώ ότι ο δαρβινισμός δεν είναι επιστημονική θεωρία. Απλώς μεταφέρω ουδέτερα τι διάβασα στα τρία λεξικά. Ειδικά για τη θεολογία, δεν έχω άποψη για το αν είναι επιστήμη ή όχι. Ξεκίνησα να ερευνώ το θέμα, αλλά σύντομα διαπίστωσα ότι κινούμαι σε χώρους όπου δεν κατέχω τις απαιτούμενες γνώσεις. Ως μη θρησκευόμενο άτομο μάλιστα, δεν μου είναι καθόλου δύσκολο να δεχτώ ότι η θεολογία δεν είναι επιστήμη. Πάντως, δεν την αναγόρευσε σε επιστήμη ο Μπαμπινιώτης.

Τέλος, ο Β. Αλεξάκης δηλώνει σε συνέντευξη που έδωσε στην εφημερίδα Το Ποντίκι (26-5-2011):

«Δεν ξέρω, στον κόσμο, άλλο λεξικό που στο λήμμα “πιστεύω” να βάζει μιαν ολόκληρη προσευχή. Ο κ. Μπαμπινιώτης μάς λέει τι πιστεύει ο ίδιος. Προπαγανδίζει. Το λεξικό θα μπορούσε να είναι πολύ καλό, αλλά αμφισβητεί ακόμα και τον επιστημονικό χαρακτήρα της θεωρίας του Δαρβίνου. Χαρακτηρίζει τον Δαρβίνο φιλόσοφο, για να υποβιβάσει την επιστημονική του θεωρία».

Ανοίγω το λεξικό Μπαμπινιώτη στο λήμμα δαρβινισμός και τι διαπιστώνω; Αναφέρεται ότι ο Δαρβίνος ήταν φυσιολόγος. Ο Β. Αλεξάκης, αντί για φυσιολόγος, διάβασε φιλόσοφος! Και απο εκεί έβγαλε το συμπέρασμα ότι ο Γ. Μπαμπινιώτης αμφισβητεί την επιστημονικότητα του δαρβινισμού!

ΥΓ. Ένα πολύ ενδιαφέρον θέμα εργασίας είναι η στάση, ουδέτερη ή μη, διαφόρων λεξικογράφων σε τέτοια θέματα. Για παράδειγμα, σε λήμματα σχετικά με θαύματα, αφήνεται να εννοηθεί ότι γίνονται θαύματα ή οι συντάκτες παίρνουν αποστάσεις από ό,τι πιστεύουν τα μέλη διαφόρων θρησκευτικών ομάδων; Είναι αυτονόητο ότι υποστηρίζω την ουδετερότητα, την αντικειμενική στάση σε τέτοια θέματα εκ μέρους του λεξικογράφου. Δεν έχω κάνει σχετικές έρευνες. Αλλά αυτές πρέπει να γίνουν με σοβαρότητα και με την κατάλληλη μεθοδολογία.

Προσθήκες (27/1/2012)

1) Υπάρχει ένα γκρουπ στο facebook με τίτλο “Vassilis Alexakis (Βασίλης Αλεξάκης)“, όπου έχει μπει σύνδεσμος (link) με τη συνέντευξή του που σχολίασα στο περιγλώσσιο. Τίτλος: «Η Ελλάδα είναι βραχυκυκλωμένη από ανθρώπους της Εκκλησίας». Ένας φίλος έβαλε στο γκρουπ αυτό σύνδεσμο με το παραπάνω άρθρο μου, δηλ. το «Β. Aλεξάκης για Γ. Μπαμπινιώτη». Αποτέλεσμα: μετά από ελάχιστα λεπτά, το link εξαφανίστηκε… Τα συμπεράσματα δικά σας. Ευτυχώς, στη σελίδα με τη συνέντευξη του Αλεξάκη στο Ποντίκι υπάρχει link με το άρθρο του περιγλωσσίου. Εκεί δεν διαγράφουν σχόλια.

2) Και στο λήμμα απαντοχή του λεξικού της Θεσσαλονίκης, στη σημασία «ελπίδα, παρηγοριά, στήριγμα», το πρώτο από τα τρία καταγεγραμμένα παραδείγματα είναι το εξής: O Θεός είναι η μόνη απαντοχή των φτωχών. Επαναλαμβάνω ότι αυτό το θέμα, δηλ. τα έμμεσα μηνύματα που μεταδίδονται από τα παραδείγματα χρήσης, έχει μεγάλο λεξικογραφικό ενδιαφέρον. Χρειαζόμαστε, ωστόσο, σοβαρές σχετικές μελέτες και όχι λεξικογραφία του καφενείου, όπως αυτή που στηλίτευσα τον περασμένο μήνα.

«Όταν συγκρούεται το επιστημονικό με το παραεπιστημονικό και το αντιεπιστημονικό, δεν χρειάζεται να πω ποιος βγαίνει ηττημένος και ταπεινωμένος… Είναι όμως όλη αυτή η ένταση μια καλή αφετηρία για συστηματική και αμερόληπτη ενημέρωση, γιατί πιστεύω ότι φίλη η φιλοπατρία μας, φιλτάτη δε η αλήθεια. Τα τελευταία χρόνια έχει ξεκινήσει από κάποιους ύποπτους –κατά τη γνώμη μου– κύκλους μια προσπάθεια απόδειξης του αναπόδεικτου. Μια προσπάθεια να τραβήξουμε και να μακρύνουμε προς τα πίσω την ιστορία του Ελληνισμού (λες κι αυτό σημαίνει τίποτα για την αξία του), να διακηρύξουμε ότι εμφανιστήκαμε από το πουθενά, λίγο πριν από τον homo habilis, ότι ανέκαθεν ήμασταν μοναχικοί και ανάδελφοι, μια μοναχική φυλή χωρίς συγγενείς και επιρροές, κι ότι παραδόξως αυτή η αυτοφυής γλώσσα υιοθετήθηκε αίφνης από όλους τους άλλους λαούς που περίμεναν στη γωνία, άγλωσσοι και απολίτιστοι, τα δικά μας φώτα. Κι αυτό γιατί αυτοί οι κύριοι στάθηκαν ανίκανοι να κατανοήσουν και να εκτιμήσουν την αξία και το μεγαλείο της Αρχαίας Ελλάδας στις πραγματικές του διαστάσεις, γι’αυτό και επεχείρησαν να της προσδώσουν ψεύτικη και ασύστατη αίγλη με εικοτολογίες και ανεύθυνους κομπογιαννιτισμούς. Αξία για μια γλώσσα δεν έχει τόσο η αρχή της και η προϊστορία της, όσο η εξέλιξή της, η καλλιέργειά της και η γραμματειακή παραγωγή της (και εκεί έγκειται η θαυμαστή ιδιαιτερότητα της Ελληνικής)».
Δημήτρης Μιχελιουδάκης

«Ας σταθούμε ικανοί να τη γνωρίσουμε αυτήν την έρμη την Eλληνική, που και εδώ τραυματίζεται, και ας τη δούμε όπως πραγματικά είναι: μια απ’τις αρχαιότερες γλώσσες του κόσμου, κλάδος της μεγαλύτερης γλωσσικής οικογένειας, με μεγάλη επιρροή διαχρονικώς, αλλά και με κοινή καταγωγή, όπως είναι φυσικό, με τις γλώσσες αυτές που παρουσιάζουν συστηματικές ομοιότητες στο λεξιλόγιο και τη δομή, τέτοιου βάθους ομοιότητες που δεν μπορούν να οφείλονται σε δανεισμό. Επίσης, είναι αφελές να μιλάμε για αιτιακή / φυσική σχέση σημαίνοντος και σημαινομένου στη γλώσσα και ειδικά στην Ελληνική. Η γλώσσα είναι κοινωνικό προϊόν, δεν δόθηκε απ’τους θεούς για νά’χει …μεταφυσικές ιδιότητες, η σύναψη σημασιών στις λέξεις είναι μια σύμβαση, μια συμφωνία, ένα σιωπηρό συμβόλαιο των ομιλητών μιας γλώσσας κι αυτό είναι που τους ενώνει. Ποια (μετα)φυσική σχέση υπάρχει ανάμεσα στον ήχο [΄tria] και στα τρία παιδιά βολιώτικα; Και τι το “φυσικό” έχει το ελληνικό τρία, που δεν το’χει το κινέζικο san; Αλίμονο, η γλώσσα δεν είναι πεδίο ιδεολογικής αντιπαράθεσης, ας εμπιστευόμαστε τους ειδικούς και όχι τις περιθωριακές και ύποπτες φωνές, γιατί είναι γελοίο και μας υποβιβάζει. Όποιος έχει επιφυλάξεις, ας ανατρέχει στα σοβαρά εγχειρίδια, στα Πανεπιστήμια και τις βιβλιοθήκες και όχι στα πανέρια όπου συνωστίζονται φυλλάδες φανατισμένες, οι οποίες παραδοξολογούν για να προσηλυτίσουν και να κολακέψουν αυτούς που ζητάνε την πρόχειρη αυτεπιβεβαίωση. Η -αληθινή- γνώση δεν έχει ιδεολογία και δεν απειλεί, μόνο παρεξηγήσεις διαλύει και μπορεί (αν όχι πρέπει) να είναι προσιτή στον καθένα που έχει μάτια ανοιχτά. Εκεί είναι η ομορφιά του Ελληνισμού, στις σχέσεις του, στις αμφίδρομες επιρροές του, στην ελεύθερη επικοινωνία του και όχι στον αμυντικό απομονωτισμό που μας προτείνουν οι υπερεθνικόφρονες, αυτοί που γίναν υπερπατριώτες γιατί δεν στάθηκαν ικανοί να δουν την αντικειμενική αξία των ελληνικών γραμμάτων, με αποτέλεσμα να ισοπεδώνουν, να απλουστεύουν και να φτωχαίνουν την αξία του Ελληνισμού, με μόνο μέλημα μια υποτιθέμενη αυτοχθονία και αυτάρκεια, που καταλήγει σε αυτισμό. Ποιος από τους εθνικιστές μπορεί να χαρεί αληθινά τον Όμηρο, τον Καβάφη, τον Ρωμανό, τον Πλάτωνα, τον Ευριπίδη, τον Καζαντζάκη, τον Παπαδιαμάντη (για να μην πω να τους καταλάβει); Από αυτούς ζητάνε το αίμα τους και όχι το φως ή τη δροσιά τους».
Δημήτρης Μιχελιουδάκης

«Γράφει ο συγγραφέας Πέτρος Τατσόπουλος: “Δίπλα σε κάθε μαγαζί της Επιστήμης, χτισμένο με τον ιδρώτα αιώνων, η “Νέα Εποχή”, αυτό το γραφικό κίνημα ηλιθίων, έχει χτίσει και το δικό της …παραμαγαζάκι: δίπλα στην αστρονομία η αστρολογία, δίπλα στη φιλοσοφία ο διαλογισμός, δίπλα στην κλασική ιατρική οι ολιστικές θεραπείες και παραδίπλα ο αποκρυφισμός, η ψυχοκίνηση και πάσης άλλης μορφής τσαρλατανισμός” (Η μεγάλη σύγχυση, εφημ. Εξουσία 11.6.1999 και στο Πιπέρι στη γλώσσα, σελ. 106, Καστανιώτης, 2000). Αν θέλαμε να κάνουμε λίγο πιο …πλήρη την παραπάνω παράγραφο, θα έπρεπε να προσθέσουμε μία ακόμη σειρά: “δίπλα στους αρχαιολόγους, τους ιστορικούς, τους φιλολόγους και τους γλωσσολόγους οι “αρχαιολάτρες”, οι ερασιτέχνες της ιστορίας και της γλώσσας”.

»Όλοι αυτοί που απορρίπτουν τα επιστημονικά πορίσματα περί γλώσσας, επειδή δεν ταιριάζουν στις μεγαλοϊδεατικές τους αντιλήψεις, ουσιαστικά εφαρμόζουν τον εθνικισμό στη γλώσσα. Όταν δεν μπορείς να αγαπάς την πατρίδα σου χωρίς να μισείς τις πατρίδες των άλλων, τότε δεν μπορείς και να αγαπάς τη γλώσσα σου χωρίς να απαξιώνεις τις γλώσσες των άλλων.

»Η Ελληνική είναι μία πανάρχαια, πλουσιότατη, αδιάκοπα ομιλούμενη γλώσσα στην οποία γράφτηκαν αξεπέραστα έργα του παγκόσμιου πολιτισμού και η οποία τροφοδότησε πολλές άλλες γλώσσες. Αυτά τα αναμφισβήτητα γεγονότα δεν είναι αρκετά για τον εθνικιστή της γλώσσας. Η Ελληνική, λένε, είναι η μήτρα που γέννησε όλες τις άλλες γλώσσες (και τα Κινέζικα; και τα Αραβικά;). Ό,τι μιλάνε όλοι οι άλλοι λαοί δεν είναι παρά ελληνικές διάλεκτοι! Η Ελληνική έδωσε σε όλες τις γλώσσες αλλά δεν πήρε από τις άλλες ούτε μία λέξη!

»Όταν αυτά είναι τα συμπεράσματα στα οποία πρέπει οπωσδήποτε να καταλήξουμε, κάθε καλοπροαίρετος καταλαβαίνει πόσο επιστημονική θα είναι και η μέθοδος που θα χρησιμοποιηθεί προς απόδειξη (;): Πιάνουμε μία λέξη ομηρική που μοιάζει με κάποια ξένη (δυο-τρεις κοινοί φθόγγοι αρκούν) και αμέσως έτοιμο το συμπέρασμα: ελληνικότατη η λέξη! Αν τώρα, η λέξη αυτή λείπει τελείως από την αττική διάλεκτο, αν λείπει από την Ελληνιστική Κοινή, αν λείπει από τη Μεσαιωνική, την Καθαρεύουσα, τη Δημοτική δεν έχει καμία απολύτως σημασία. Τόσους αιώνες τελούσε εν υπνώσει για να ξεπηδήσει ως εκ θαύματος στα χείλη ενός άλλου λαού χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά και να δικαιώσει τις δοξασίες των ελληνόφρονων ερασιτεχνών της γλώσσας και της ιστορίας».
Χρήστος Μουλώτσιος

«Με θλίβει ότι η διάδοση της ημιμάθειας (δυστυχώς ακόμη και μεταξύ φιλολόγων) είναι τόσο ευρεία, ώστε προσφέρει λαβές στους ελληνολάτρες, ακόμη και σε αυτούς που ξεκίνησαν με αγαθές προθέσεις. Χωρίς γλωσσολογικά εφόδια, με απλή παράθεση τύπων που μοιάζουν και σημασιών που ταιριάζουν, ο ατυχής “Εσκιμώος” ανάγεται αβίαστα στο επίθ. “άσχημος” και το αγγλ. “sin” στο ομηρικό “σίνομαι” «βλάπτω»! Η τεκμηρίωση των ενδιαμέσων σταδίων δεν θεωρείται απαραίτητη, η δε ερμηνεία τής μεσολάβησης αιώνων μεταξύ των συγκρινομένων αντιμετωπίζεται σαν περιττή πολυτέλεια. Με ανησυχεί ότι, ως φαίνεται, δεν κατορθώσαμε να διδάξουμε στους μαθητές και τους φοιτητές μας τη μέθοδο ελέγχου τέτοιων έωλων σοφισμάτων».
Θεόδωρος Μωυσιάδης

Τα όσα γράφονται στο προηγούμενο υποκεφάλαιο είναι ικανά να διαφωτίσουν για την ετυμολογική προέλευση της λέξης ορθοπαιδική. Ωστόσο, με αφορμή κάποια σημεία των κειμένων του Κ.Π., ας προστεθούν τα εξής:

1. Η εργασία Θέματα ετυμολογίας και ορθογραφίας δεν είναι επίσημη διπλωματική εργασία, όπως εσφαλμένα νομίζει ο Κ.Π. –πρόκειται για μια απλή γλωσσολογική εργασία, μη κατατεθειμένη στο Πανεπιστήμιο, που δημιουργήθηκε με σκοπό να κατακριθεί η μέθοδος μερικών ιδεολόγων σε θέματα ετυμολογίας και ορθογραφίας. Κάθε εχέφρων και απροκατάληπτος αναγνώστης της εργασίας αυτής μπορεί να διαπιστώσει ότι έχει γλωσσολογικό χαρακτήρα και ότι σε αυτήν αναιρούνται με συγκεκριμένα στοιχεία οι εσφαλμένες αντιλήψεις των «αρχαιολατρών» σε διάφορα θέματα γλώσσας. Στόχος της εργασίας δεν είναι, φυσικά, οι θρησκευτικές τους πεποιθήσεις, αλλά οι γλωσσικές τους απόψεις. Από την εργασία προκύπτει, όμως, ότι οι βασικές τους θέσεις (π.χ. για την προέλευση του αλφαβήτου) έχουν σαφέστατο ιδεολογικο-πολιτικό υπόβαθρο. Ακόμη και για το θέμα της ορθοπαιδικής, μερικοί μη γλωσσολόγοι εκφέρουν σαφέστατα ιδεολογικό λόγο, όπως αποδεικνύεται π.χ. στο παραπάνω κείμενο του Κώστα Πνευματικού. Οι θρησκευτικές πεποιθήσεις των «αρχαιολατρών» δεν μας απασχολούν. Είναι γεγονός, ωστόσο, ότι μερικοί από αυτούς είναι δωδεκαθεϊστές –αυτό γιατί να αποσιωπηθεί; Και γιατί ο Κ.Π. σπεύδει να υπερασπιστεί όσους έχουν «υπερβάλλον αντισιωνιστικό και αντιχριστιανικό πνεύμα» και είναι «δωδεκαθεϊστές»; Γλωσσολογικά στοιχεία περιλαμβάνει η εργασία, τα οποία βέβαια δεν κατόρθωσε να αναιρέσει ο Κώστας Πνευματικός.

2. Ο Κ.Π., αδυνατώντας να εκφέρει επιστημονικό λόγο, εξακολουθεί να επιλέγει την τακτική της στομφώδους κενολογίας και της επανάληψης στοιχείων για τα οποία έχουν δοθεί αναλυτικές απαντήσεις. Δεν έχουμε αφήσει τίποτε αναπάντητο σχετικά με το θέμα της ορθοπαιδικής. Το γεγονός ότι ο Κ.Π. επιμελώς αποκρύπτει τη συνολική απάντηση που του έχει δοθεί για το εν λόγω θέμα τα λέει όλα.

3. Ο Κ.Π., με αφορμή την παρατήρηση ότι η ετυμολογική ορθογραφία της ορθοπαιδικής δεν είναι θέμα ποσοτικό, δεν καθορίζεται δηλ. από το ποσοστό των λεξικών που επιλέγουν τη γραφή με -ε-, κάνει την εξής πρόβλεψη: ότι στο μέλλον, αν ακολουθηθεί στα περισσότερα λεξικά η γραφή με -αι-, θα επικαλούμαστε το ποσοτικό αυτό κριτήριο που τώρα απορρίπτουμε! Μας καταλογίζει δηλ. ασυνέπεια προκαταβολικά! Δεν αξίζει να ασχολούμαστε με τέτοια επιχειρήματα.

4. Ο Κ.Π. εξακολουθεί να ισχυρίζεται ότι η γραφή της επίμαχης λέξης με -ε- «έχει γερά και λογικά θεμέλια»… Σε ερώτηση ενός συνομιλητή του ποιο στοιχείο υπάρχει για το ορθοπεδικός, δηλ. για την ετυμολογική σύνδεση της λέξης με το πεδάω, ο Κ.Π. απαντά: «αφού όμως ζητούνται στοιχεία, ας μάθουν, λοιπόν, ότι στοιχείο για τη λέξη ορθοπεδικός με -ε- είναι το γεγονός ότι η λέξη με -ε- επικράτησε και στην Ελλάδα». Τον ρωτούν ποιο στοιχείο τεκμηριώνει την ετυμολογική σχέση του ορθοπαιδικού με το πεδάω και αυτός απαντά ότι τέτοιο στοιχείο είναι το γεγονός ότι επικράτησε η γραφή με -ε-! Με αυτήν τη λογική, το γεγονός ότι επέδωσε η γραφή αγόρι (αντί αγώρι, που ανάγεται στο άωρος) θα ήταν στοιχείο που καθιστά ετυμολογικά βάσιμο τον τύπο αγόρι! Φυσικά, με βάση το κριτήριο της χρήσης, μπορούμε κάλλιστα να γράφουμε αγόρι. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι ακολουθούμε ετυμολογική ορθογραφία στην προκειμένη περίπτωση! Η χρήση είναι κριτήριο για την απόκλιση από το συγκεκριμένο είδος ορθογραφίας.

5. Ο Κ.Π. στο γεμάτο φανατισμό κείμενό του (βλ. παραπάνω) για την ορθοπαιδική έκανε λόγο και για ανενημέρωτους «φωστήρες». Είναι δεδομένο, όμως, ότι ένα από τα μεγαλύτερα σύγχρονα λεξικά επιλέγει και τεκμηριώνει ετυμολογικά σε εκτενές σχόλιο εκτός λήμματος τη γραφή ορθοπαιδική. Οπότε, με βάση το στοιχείο αυτό, εύλογα ετέθη στον Κ.Π. το ερώτημα αν χαρακτηρίζει ανενημέρωτους «φωστήρες» τους ειδικούς γλωσσολόγους που υποστηρίζουν τη γραφή με -αι-. Ο Κ.Π. αντιστρέφει το ερώτημα ως εξής: «ποιοι είναι ανενημέρωτοι φωστήρες; Οι πάμπολλοι γλωσσολόγοι, φιλόλογοι, λεξικογράφοι που υποστηρίζουν τη γραφή ορθοπεδικός με -ε-;». Και ακολούθως γράφει: «η απάντηση είναι μία: κανείς! Ούτε οι μεν, ούτε οι δε, είναι ανενημέρωτοι φωστήρες». Μα, ο ίδιος έκανε λόγο πρώτος για ανενημέρωτους «φωστήρες»! Τώρα υποστηρίζει ότι δεν υπάρχουν τέτοιοι! Ας αποφασίσει τελικά… Και το πιο σημαντικό: «οι πάμπολλοι γλωσσολόγοι, φιλόλογοι, λεξικογράφοι που –σύμφωνα με τον Κ.Π.– υποστηρίζουν τη γραφή ορθοπεδικός με -ε-» δεν την υποστηρίζουν ως ετυμολογικά δικαιολογημένη. Κανείς ειδικός γλωσσολόγος δεν υποστηρίζει ότι η ορθοπαιδική θα πρέπει να γράφεται με -ε- σύμφωνα με την ετυμολογία της. Μερικοί προτιμούν τη γραφή με -ε-, που βασίζεται στο κριτήριο της χρήσης. Ενώ άλλοι θεωρούν προτιμότερη την ετυμολογική γραφή, αυτήν με -αι-, αφού άλλωστε η έννοια της ρύθμισης στον χώρο της ορθογραφίας δεν έχει τόσο αρνητικό χαρακτήρα όσο σε άλλες περιοχές της γλώσσας. Είναι αδύνατον να γίνει σοβαρός επιστημονικός διάλογος με ανθρώπους που δεν μπορούν να αντιληφθούν τέτοιες λεπτές διακρίσεις και κάνουν λόγο, γενικά και αόριστα, για πάμπολλους γλωσσολόγους που υποστηρίζουν τη γραφή με -ε-.

Την εσφαλμένη γραφή του όρου ορθοπαιδική με -ε- υποστήριξε σε ατυχές κείμενο που έστειλε στους καθηγητές τής Φιλοσοφικής Αθηνών τον Μάιο του 2003 ο Κώστας Πνευματικός, φοιτητής τότε του τμήματος ιστορίας-αρχαιολογίας. Το βασικότερο χαρακτηριστικό του εν λόγω άρθρου είναι η στομφώδης κενολογία, δείγμα ιδεολογικού φανατισμού και επιστημονικής άγνοιας. Ο αρθρογράφος σχολιάζει την πρωτοβουλία των γλωσσολόγων και των ορθοπαιδικών να ενημερώσουν για τη σωστή γραφή της λέξης και τη σχετική αρθρογραφία τους ως «θνησιγενείς σταυροφορίες», «προκατασκευασμένα εθνικά θέματα» και άλλα ηχηρά ευτράπελα. Επίσης, συνδέει αυθαίρετα τη δραστηριότητα αυτή με …το κίνημα του αττικισμού, που πρέσβευε στη μετακλασική Ελλάδα τη μίμηση της γλώσσας των κλασικών χρόνων, κάτι εντελώς άσχετο με το συζητούμενο θέμα. O K.Π. σχολιάζοντας τη γρ. ορθοπαιδική, που επιδίδει τα τελευταία χρόνια, κάνει λόγο γενικά κι αόριστα για «αλλαγή της ελληνικής γλώσσας», «άλωση του γλωσσικού μας πλούτου», ενώ παραθέτει και στίχους από τις Ευμενίδες του Αισχύλου, όπως τον στίχο 539 (βωμὸν αἴδεσαι δίκας, δηλ. «στης Δίκης τον βωμό να ’χεις σέβας»).

Η ρύθμιση της γραφής μιας λέξης με βάση την ετυμολογία της δεν συνιστά βεβαίως «αλλαγή της γλώσσας». Ο ισχυρισμός αυτός, όχι μόνο αποτελεί δείγμα υπεργενίκευσης, αλλά έχει και αντιεπιστημονικό υπόβαθρο, την ταύτιση γλώσσας και γραφής. Ως προς την υποτιθέμενη άλωση του γλωσσικού μας πλούτου, κάθε εχέφρων άνθρωπος είναι σε θέση να αντιληφθεί ότι η γραφή του όρου ορθοπαιδική με -αι-, ακόμη κι αν δεν ήταν ετυμολογικά βάσιμη όπως πράγματι είναι, σε καμιά περίπτωση δεν θα είχε ως επακόλουθο την άλωση του πλούτου της Ελληνικής! Σχετικά με το απόσπασμα από τον Αισχύλο, κανείς δεν είπε ότι ένας αρθρογράφος δεν μπορεί να διανθίσει το κείμενό του με ένα εισαγωγικό απόφθεγμα ή μερικούς στίχους, όπως αναφέρει σε μεταγενέστερο σημείωμά του ο K.Π. Κριτική ασκείται, γιατί απλούστατα το συγκεκριμένο χωρίο του Αισχύλου για την απονομή της δικαιοσύνης, πέρα από δείγμα αλαζονείας του Κ.Π., είναι τελείως άσχετο με το συζητούμενο θέμα. Σε διευκρινιστικό του σχόλιο για το κομμάτι από τον Αισχύλο, ο K.Π. συνιστά να διαβαστεί η Δίκη ως Λογική! Φυσικά, είναι ο τελευταίος που μπορεί να επικαλείται μια τέτοια έννοια… Άτοπο είναι και ένα χωρίο από τον Γάλλο φιλόσοφο Auguste Comte (1798-1857) που παραθέτει ο K.Π.: «Δεν μπορεί κανείς να κατέχει μιαν επιστήμη, παρά μόνον όταν γνωρίζει την ιστορία της». Εδώ το θέμα δεν είναι η ιατρική γνώση, αλλά η εξακρίβωση μιας ετυμολογίας.

Ακόμη, ο K.Π. σχολιάζει υποτιμητικά τα του Andry γράφοντας ότι αποτελούν το ένα και μοναδικό επιχείρημα για τη γραφή του όρου με -αι-. Στην πραγματικότητα, αυτό το ένα και μοναδικό στοιχείο που τόσο υποτιμά ο Κ.Π. είναι αδιάσειστο, αφού αποτελεί ρητή μαρτυρία του ίδιου του καθηγητή ότι έπλασε τη λέξη ορθοπαιδική με βάση το παιδίον. Η ομολογία αυτή, που έχει καταγραφεί στο βιβλίο του Andry, στηρίζει τη γραφή του όρου με -αι-. Ο K.Π. αρνούμενος πεισματικά να δεχθεί ένα γεγονός, τη δημιουργία του όρου από τον καθηγητή Αndry, έκανε τον περιττό κόπο να γράψει πενήντα σελίδες, προκειμένου να δικαιολογήσει τα αδικαιολόγητα, δηλ. τη γραφή με -ε-. Ο Αndry ομολογεί ότι έπλασε τον όρο ορθοπαιδική βασιζόμενος στο παιδίον. Δικαίωμα του καθενός είναι να εθελοτυφλεί.

Ακολούθως, ο Κ.Π. επικαλείται το άτοπο επιχείρημα ότι «το γλωσσικό ένστικτο του ελληνικού λαού, του συνόλου δηλαδή των ζώντων ομιλητών της σύγχρονης ελληνικής γλώσσας, σε τελική ανάλυση, αποφασίζει πώς γράφεται μία λέξη». Κατ’ αρχάς, θα πρέπει να γίνει διάκριση μεταξύ δύο διαφορετικών θεμάτων που φαίνεται να συγχέονται από τον Κ.Π.: το ένα είναι η επιστημονική ετυμολογία μιας λέξης, ενώ το άλλο η ορθογραφική της απόδοση, που μπορεί πράγματι σε μερικές περιπτώσεις να μη ρυθμίζεται από την ετυμολογική προέλευσή της. Η αλήθεια είναι ότι στη γλωσσική κοινότητα υπάρχουν κάποιες ορθογραφικές τάσεις που οδηγούν σε γραφές ετυμολογικά αβάσιμες (βλ. τη λ. τραβώ), όμως το θέμα αυτό διαφέρει από την επιστημονική ετυμολόγηση μιας λέξης, που γίνεται ασφαλώς από τους ειδικούς επιστήμονες και κατά κανόνα καθορίζει τη γραφή της (βλ. τη λ. καλύτερος). Στην προκειμένη περίπτωση, εκείνο που πρωτίστως μας ενδιαφέρει είναι η ετυμολογία της λέξης. Και για το θέμα αυτό τον πρώτο λόγο δεν μπορεί παρά να τον έχουν οι αρμόδιοι γλωσσολόγοι. Αυτό δεν δηλώνει καμία περιφρόνηση για τον καθ’ όλα σεβαστό απλό ομιλητή μιας γλώσσας, αλλά είναι σύμφωνο με την κοινή λογική. Το συζητούμενο θέμα είναι η ετυμολογική προέλευση της ορθοπαιδικής. Εφόσον είναι δεδομένο ότι συνδέεται ετυμολογικά με το παιδίον, η λέξη θα μπορούσε να γραφεί από όλους με -ε-, μόνο αν συμφωνούσαμε να ακολουθήσουμε στη γραφή της το κριτήριο της χρήσης (αυτό που υπαγορεύει να γράφουμε αγόρι και όχι αγώρι, μολονότι ανάγεται στο αρχ. ἄωρος) ή το κριτήριο της παρετυμολογικής γραφής (αυτό που οδηγεί στη γρ. πολυθρόνα αντί πολιθρόνα, από παρετυμολογική σύνδεση με τα πολύς και θρόνος, ενώ η λέξη προέρχεται από το ιταλ. poltrona).

Επίσης, για επιστημονικά θέματα είναι σωστό να μην αρθρογραφεί κανείς χάριν εντυπώσεων, αλλά να επικαλείται συγκεκριμένα επιχειρήματα. Ο Κ.Π. αποφαίνεται δημαγωγικά ότι «την αλλαγή στη γραφή έστω και μιας λέξης την αποφασίζει όλος ο ελληνικός λαός». Και μόνο ένας τέτοιος ισχυρισμός δείχνει για αυτόν που τον διατυπώνει πόσο ανυποψίαστος είναι σχετικά με θέματα ορθογραφίας της Νέας Ελληνικής και ιστορίας της νεοελληνικής ορθογραφίας. Αν ίσχυε αυτό το «παλλαϊκό» κριτήριο, θα έπρεπε να νεκραναστήσουμε όλες τις εσφαλμένες γραφές που υπήρχαν παλαιότερα, όπως καλλίτερος, παληός, αλλά αναθεωρήθηκαν με βάση την επιστήμη της γλώσσας από ειδικούς γλωσσολόγους, επειδή οι τελευταίοι …αρθρογραφούσαν στα «κρυφά» και δεν εξασφάλισαν τη σύμφωνη γνώμη του συνόλου του ελληνικού λαού, όπως ορίζει το κριτήριο του Κ.Π.! Αν όμως ο Κώστας Πνευματικός ήταν γλωσσολόγος, θα είχε υπ’ όψιν του την ιστορική παράμετρο της ορθογραφικής ρύθμισης της Νέας Ελληνικής και δεν θα έλεγε τέτοιες ανακρίβειες…

Επιπροσθέτως, ο Κ.Π. αναφέρει ότι ένα και μοναδικό λεξικό, το ΛΝΕΓ2, γράφει την ορθοπαιδική με -αι-. Ωστόσο, και κανένα λεξικό να μην την έγραφε έτσι, αυτό δεν θα αποδείκνυε τη βασιμότητα της γραφής με -ε-. Η ετυμολογική ορθογράφηση μιας λέξης δεν είναι θέμα «ποσοτικό». Η ανακολουθία, όμως, του Κ.Π. φαίνεται από το εξής: ενώ αναγκάζεται να ισχυριστεί ότι δεν τον ενδιαφέρει το «ποσοτικό» αυτό κριτήριο, δηλ. πόσα λεξικά λημματογραφούν τη λέξη με -ε- και πόσα με -αι-, παραθέτει έναν κατάλογο από λεξικά και εγκυκλοπαίδειες που περιλαμβάνουν τη γραφή με -ε-. Αφού δεν αναγνωρίζει το προαναφερθέν «ποσοτικό» κριτήριο, προς τι αυτός ο κατάλογος; Η δική μας στάση, απεναντίας, δεν είναι καθόλου ανακόλουθη, όπως νομίζει ο Κ.Π., αφού το κρίσιμο στοιχείο για την ορθογράφηση του τύπου είναι η καταγεγραμμένη ομολογία του Andry ότι έπλασε τον όρο με βάση το παιδίον και όχι η λημματογράφηση του τ. ορθοπαιδική σε κάποιο λεξικό. Επιπλέον, μπορεί να μη μας ενδιαφέρει το «ποσοτικό» κριτήριο, μπορεί η επίκληση ενός λεξικού από μόνη της να μην έχει μεγάλη σημασία, θα πρέπει όμως να γίνει μια λεπτή διάκριση: δεν είναι δυνατόν να εξισώνεται η επίκληση ενός λεξικού που για διαφόρους λόγους καταγράφει ως λήμμα τον τ. ορθοπεδική, χωρίς περαιτέρω εξήγηση, με την επίκληση ενός άλλου λεξικού, το οποίο παραθέτει αναλυτικότατο σχόλιο για την ετυμολογική προέλευση του όρου. Το αναλυτικό και κατατοπιστικό αυτό σχόλιο του ΛΝΕΓ2, που μάλιστα τίθεται εκτός λήμματος, αποτελεί πράγματι μια πηγή πληροφόρησης με μεγαλύτερη αξία από ένα απλό λ. ορθοπεδική κάποιου άλλου λεξικού. Άρα, δεν παραπέμπουμε έτσι γενικά και αόριστα στο «ένα και μοναδικό λεξικό», όπως ανακριβώς γράφει ο Κ.Π., αλλά στο αναλυτικότατο σχόλιο αυτού του λεξικού.

Και τώρα κάτι πάρα πολύ σοβαρό: Στην υποσημείωση 19 της εργασίας του ο Κ.Π. συγκαταλέγει το λεξικό Σταματάκου της Αρχαίας σε αυτά που γράφουν την ορθοπαιδική με -ε-. Αναρωτιέται κανείς πώς είναι δυνατόν ένα λεξικό της Αρχαίας να περιλαμβάνει έναν νεότερο όρο του 1741, όπως είναι ο όρος ορθοπαιδική. Όποιος ανατρέξει στο λεξικό Σταματάκου της Αρχαίας θα διαπιστώσει φυσικά ότι δεν υπάρχει λ. ορθοπεδική! Ο Κ.Π. παραθέτει βιβλιογραφική αναφορά που δεν στηρίζει τον ισχυρισμό του για τη γραφή της λέξης με -ε-. Ο καθένας, βέβαια, μπορεί να αναλογιστεί τι θα σήμαινε να καταγραφόταν τ. ορθοπεδική σε λεξικό της Αρχαίας Ελληνικής, όπως του Σταματάκου. Ο Κώστας Πνευματικός με αυτό το συνειδητό ψέμα του αφήνει να εννοηθεί ότι ο επίμαχος όρος είναι της Αρχαίας και πάντως προγενέστερος του 1741! Η αλήθεια, όμως, είναι ότι ο όρος αυτός δεν απαντά σε κείμενο της Ελληνικής πριν από το 1741!

Ο K.Π. γράφει για τη δημιουργία του όρου ορθοπαιδική από τον Andry τα εξής: «εδώ το ζητούμενο είναι το κατά πόσον η λέξη που δημιούργησε ήταν επιτυχής κι αυτό είναι σίγουρα ένα άλλο ζήτημα… Πώς είμαστε τόσο σίγουροι ότι επέλεξε τις κατάλληλες λέξεις για τον σχηματισμό και ότι η λέξη αυτή που παρήγαγε περιγράφει ορθά το ζητούμενο;». Αξίζει να επισημανθεί ότι δεν είναι καθόλου ζητούμενο το αν η συγκεκριμένη λέξη περιγράφει επιτυχώς το δηλούμενο. Στην προκειμένη περίπτωση, δεν πρέπει να μας διαφεύγει ότι η επίμαχη λέξη απλώς βασίζεται σε ελληνικά στοιχεία, αλλά δημιουργήθηκε στο εξωτερικό, στα πλαίσια μιας ξένης γλώσσας. Η ορθοπαιδική αποτελεί περίπτωση ελληνογενούς ξένου όρου ή διεθνισμού internationalism): ο σχετικός όρος δηλώνει γενικά μια λέξη που έχει σχηματιστεί από στοιχεία της Ελληνικής ή / και της Λατινικής (ή άλλων γλωσσών) και απαντά στο λεξιλόγιο αρκετών γλωσσών. Συνήθως, οι λέξεις της κατηγορίας αυτής, ακριβώς επειδή έχουν πλασθεί για τις ανάγκες άλλων γλωσσών, δεν συμμορφώνονται με τους μορφολογικούς και σημασιολογικούς κανόνες της Αρχαίας Ελληνικής, μολονότι μπορεί να βασίζονται σε αρχαιοελληνικά στοιχεία. Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα της λέξης μικρόβιον (< γαλλ. microbe), που θα έπρεπε να είναι βραχύβιον ή μικρόζωον, προκειμένου να προσαρμοστεί στο σύστημα της αρχαίας Ελληνικής (βλ. ΛΚΝ, λ. μικρόβιο). Περαιτέρω, ο Κ.Π., που θέτει τέτοια ερωτήματα, γνωρίζει άραγε ότι στην ιστορία της Ελληνικής παρατηρείται το φαινόμενο να αναβιώνουν τύποι σε νεότερους χρόνους και να χρησιμοποιούνται με σημασία διαφορετική από αυτήν που είχαν στην αρχαιότητα; Η λ. οικογένεια αποτελεί τέτοια περίπτωση: ενώ στους ελληνιστικούς χρόνους χρησιμοποιήθηκε με τη σημασία «ιδιότητα του οικογενούς, δηλ. του δούλου που έχει γεννηθεί σε συγκεκριμένο σπίτι και δεν έχει αγορασθεί» (βλ. ΛΚΝ και ΛΝΕΓ2, λ. οικογένεια), τον 19ο αι. επανεισάγεται στο λεξιλόγιο της ελληνικής γλώσσας με ολότελα διαφορετική σημασία, τη γνωστή σημερινή. Ο Κ.Π., που διατυπώνει λοιπόν τέτοια ερωτήματα, αναρωτήθηκε αν περιγράφει σωστά το δηλούμενο η οικογένεια, μια λέξη δηλ. που άλλαξε εντελώς σημασία; Όπως δεν υφίσταται θέμα για το μικρόβιο και την οικογένεια, ομοίως ανύπαρκτο είναι και το ζήτημα που γέννησε ο Κ.Π. για την επιτυχή ή μη δημιουργία του όρου ορθοπαιδική.

Εν συνεχεία ο Κ.Π. αναρωτιέται αν η επινόηση του όρου από τον Αndry έγινε για τις ανάγκες του βιβλίου του ή για τη δήλωση ενός επιστημονικού κλάδου. Αυτό είναι ψευδοδίλημμα, όπως μπορεί να διαπιστώσει κανείς ανατρέχοντας στην προαναφερθείσα ιστοσελίδα με τα κείμενα των καθηγητών Ιατρικής. Ο Κώστας Πνευματικός τελικά ισχυρίζεται ότι αναφορά σε παιδιά γίνεται μόνο στον τίτλο του βιβλίου του Andry. O K.Π. θα αποδείκνυε τη βασιμότητα του ισχυρισμού αυτού, αν είχε ανατρέξει στο ίδιο το βιβλίο και έβλεπε ότι δήθεν απουσιάζουν από αυτό οι αναφορές σε παιδιά. Αντ’ αυτού, περιορίστηκε στο να διαβάσει το άρθρο μιας εγκυκλοπαίδειας Ιατρικής για τον Andry και από εκεί έβγαλε παραπλανητικά το συμπέρασμα ότι μόνο για τον τίτλο του βιβλίου
δημιουργήθηκε η λ. ορθοπαιδικός (από το παιδί). Απάντηση: Και μόνο το γεγονός ότι στον τίτλο υπάρχει μια τέτοια λέξη αποδεικνύει ότι σε όλο το βιβλίο και όχι μόνο στον τίτλο υπάρχουν αναφορές στα παιδιά. Ποια είναι η αλήθεια, που σκόπιμα συσκοτίζει ο Κ.Π.; Ότι σε όλο το βιβλίο του Andry υπάρχουν συμβουλές σε τροφούς και παιδαγωγούς, αφού ο καθηγητής πίστευε ότι τα αίτια των σωματικών δυσπλασιών εντοπίζονται στην παιδική ηλικία. Άλλωστε, και η εικόνα ενός ραβδιού που χρησιμοποιείται για το ίσιωμα ενός αναπτυσσόμενου δενδρυλλίου (το διεθνές έμβλημα των ορθοπαιδικών εταιρειών) είναι προφανές ότι συμβολίζει τη διόρθωση δυσμορφιών στον άνθρωπο που αναπτύσσεται, δηλ. στο παιδί! Και έτσι, με όλα αυτά, καταρρίπτεται πανηγυρικά άλλος ένας ψευδέστατος ισχυρισμός του Κ.Π., ότι δήθεν δεν υπάρχει η παραμικρή αναφορά σε παιδιά, το παραμικρό υπονοούμενο για παιδιά (διατύπωση του Κ.Π.), πέρα από τον τίτλο του βιβλίου του Andry. Όλο το βιβλίο μιλάει για παιδιά, όχι μόνο ο τίτλος! Και γενικότερα ο κλάδος της ορθοπαιδικής αρχικά αφορούσε κυρίως σε παιδιά.

Ο Κ.Π. θέτει επίσης το ερώτημα αν ο Andry ήταν σε θέση να διακρίνει το ελλην. παῖς από το λατ. pes «πόδι», σε μια ατυχή προσπάθεια να συνδέσει τον όρο ορθοπαιδική με το pes και το πόδι. Δεν αξίζει να επιμείνει κανείς σε αυτό το σημείο.

Ακόμη, ο Κ.Π. εξακολουθεί να αναρωτιέται: «σήμερα οι ορθοπεδικοί θεραπεύουν αποκλειστικά και μόνο παιδιά; Εδώ και πόσα χρόνια (ή αιώνες;) θεραπεύουν ανθρώπους όλων των ηλικιών;» και διαπιστώνει «οι ορθοπεδικοί δεν γιατρεύουν μόνο παιδιά». Μα, πόσες φορές πρέπει να εξηγήσουμε ότι η σημερινή σημασία του όρου δεν είναι δεσμευτική για την ορθογράφησή του, η οποία μπορεί κάλλιστα να εξαρτηθεί από την πρωταρχική σημασία του, ακόμη κι αν αυτή ανάγεται στο μακρινό παρελθόν; Ύστερα και από αυτό, δεν μας κάνει εντύπωση η αδυναμία του Κ.Π. να δει στην πλευρά μας επιχειρήματα για την αναίρεση της γραφής με -ε-. Γράφει ο Κώστας Πνευματικός: «αν αποδεικνυόταν, με πραγματικά επιχειρήματα όμως, ότι η λέξη ορθοπεδικός ήταν λανθασμένη και έπρεπε να γράφεται με -αι-, τότε θα συμμετείχε και ο γράφων σε αυτήν την προσπάθεια, κι ας μετριόμασταν, όλοι κι όλοι, στα δάχτυλα του ενός χεριού». Σχόλιο: Αυτό που γράφτηκε για τη μη λειτουργία του «σημασιολογικού κριτηρίου» σε συγχρονικό επίπεδο δεν είναι πραγματικό επιχείρημα, γλωσσολογικό μάλιστα, που αποδεικνύει εσφαλμένη τη σύνδεση του νεότερου (του 18ου αι.) όρου ορθοπαιδική με το πεδώ, την πέδηση, το πόδι κ.ά.; Δεν είναι πραγματικό επιχείρημα το ότι η γραφή ενός όρου δεν ρυθμίζεται από τη συγχρονική του σημασία, πράγμα άγνωστο σε μερικούς μη γλωσσολόγους; Δεν είναι πραγματικό επιχείρημα ότι η παλαιότερη μαρτυρία του όρου είναι με -αι-, που απαντά στον ίδιον τον Andry; Αν όλα αυτά που έχουμε γράψει δεν συνιστούν πραγματικά και επιστημονικά επιχειρήματα που αντικρούουν τη γραφή με -ε-, τότε οι λέξεις έχουν χάσει τις σημασίες τους. Ύστερα, ποιες είναι οι «ιστορικές-φιλολογικές προσεγγίσεις» που κατά τον Κ.Π. ενισχύουν τη γρ. ορθοπεδική; Το γεγονός ότι ένας φοιτητής του ιστορικού τμήματος ή ένας φιλόλογος προβάλλουν αβάσιμους ισχυρισμούς για τη γραφή μιας λέξης δεν καθιστά αυτομάτως «ιστορική» ή «φιλολογική» την προσέγγιση ενός θέματος ετυμολογίας από την πλευρά τους. Και ποια είναι επιτέλους τα …«γλωσσικά τεκμήρια που παραθέτουν φιλόλογοι και γλωσσολόγοι» για τη γρ. ορθοπεδική; Δεν υπάρχει ούτε ένα τέτοιο τεκμήριο και, επίσης, δεν υπάρχει ούτε ένας γλωσσολόγος που να υποστηρίζει τη γραφή με -ε- ως ετυμολογικά δικαιολογημένη.

Ο Κώστας Πνευματικός θίγει και το θέμα της μεταγραφής της λέξης σε ευρωπαϊκές γλώσσες, διαστρεβλώνοντας όμως την αλήθεια. Αφού διευκρινιστεί ότι η απόδοση της ορθοπαιδικής σε ξένες γλώσσες δεν είναι το κυρίαρχο στοιχείο για τη γραφή της με -αι-, ας σημειωθεί ότι κανείς ποτέ δεν είπε ότι «το γαλλικό -é- αντιστοιχεί πάντοτε στο ελληνικό -αι- » και ότι «στη Γαλλική, accent aigu παίρνουν μόνο τα -e- που δηλώνουν -ae-». Κανείς ποτέ δεν είπε ότι δεν υπάρχει στην Αγγλική η γρ. pedagogue. Η απόδοση της ελληνικής λέξης σε ξένες γλώσσες είναι απλώς ένα επιπρόσθετο στοιχείο. Η αγγλική γρ. orthopaedics δεν είναι φυσικά η μοναδική, αλλά κάτι δηλώνει. Και στο οικείο λ. του ΛΝΕΓ2 επισημαίνεται ότι «στην Αγγλική ο όρος orthopaedics (από το orthopédie) τείνει να επικρατήσει», άρα η γραφή με -ae- δεν είναι η μοναδική. Yπάρχουν και αντίστοιχες γραφές με -e- σε ευρωπαϊκές γλώσσες. Kαι στα αμερικανικά Αγγλικά συνηθίζεται η γραφή με -e-. Ο καθηγητής Πουρνάρας γράφει εύστοχα όμως: «και αν ακόμη στη Γαλλική ή άλλες γλώσσες η λέξη γράφεται με -e-, κανείς και ουδέποτε αμφισβήτησε την προέλευσή της από τις δύο ελληνικές ορθός και παιδίον». Ο Κώστας Πνευματικός ασκεί δημαγωγία, διαστρεβλώνει τα γραφόμενα των άλλων χάριν εντυπώσεων, αλλά παραβιάζει ανοικτές θύρες. Ακολουθούν όμως πιο συγκεκριμένα παραδείγματα της τακτικής που εφαρμόζει:

Ο Κώστας Πνευματικός υποστηρίζει για τον υποφαινόμενο ότι αφενός έγραψε πως «κανείς ποτέ δεν είπε ότι το -é- της Γαλλικής αντιστοιχεί στο -αι- της αρχαίας Ελληνικής» και αφετέρου «προσπάθησε στη συνέχεια να το αναιρέσει». Σχόλιο: Ο Κ.Π. διαστρεβλώνει την αλήθεια. Ιδού τι είχε γραφτεί από τον υποφαινόμενο: κανείς ποτέ δεν είπε ότι «το γαλλικό -é- αντιστοιχεί πάντοτε στο ελληνικό -αι-». Ο Κ.Π. δηλ. παρέθεσε το χωρίο παραλείποντας την κρίσιμη λέξη πάντοτε! Δυστυχώς, όμως, για τον Κ.Π., scripta manent. Και τα γραπτά που μένουν αποδεικνύουν ότι και σε αυτήν την περίπτωση παραποίησε το περιεχόμενο του σχολιαζόμενου κειμένου παραλείποντας μια λέξη που αλλάζει τη σημασία, τη λ. πάντοτε.

Ακόμη, γράφει ο Κ.Π. στο κείμενό του: «τη λέξη αυτή [ενν. othopaedics] χρησιμοποιεί παραπλανητικά ο κ. Β.Α., αφήνοντας να εννοηθεί από τους Έλληνες που δεν έχουν τον χρόνο, τη δυνατότητα ή τη διάθεση να ψάξουν τα διάφορα ξενόγλωσσα λεξικά, ότι όλα τα ξενόγλωσσα λεξικά έχουν τη γραφή με -ae-». Σχόλιο: Ο Κώστας Πνευματικός διαστρεβλώνει για άλλη μια φορά την αλήθεια. Ιδού τι είχε γραφτεί από τον υποφαινόμενο: «ο συντάκτης της εφημ. Η γλώσσα μας σημειώνει ακόμη ότι σε δύο γαλλικά λεξικά ο όρος γράφεται με -e-. To ακριβές είναι ότι γράφεται με -é- (με accent aigu), το οποίο αντιστοιχεί στο ελληνικό -αι- (πβ. το γαλλ. pédiatrie «παιδιατρική»· πβ. επίσης και την αγγλική γραφή orthopaedics, που θα έπρεπε να λέει πολλά σε όσους ανατρέχουν σε ξενόγλωσσα λεξικά, για να δικαιολογήσουν τα αδικαιολόγητα σχετικά με την ετυμολογική προέλευση του όρου ορθοπαιδική)». Από αυτό το χωρίο δεν προκύπτει σε καμιά περίπτωση το συμπέρασμα ότι κατά τον υποφαινόμενο όλα τα ξενόγλωσσα λεξικά έχουν τη γραφή με -ae-. Απλώς, κάναμε παραπομπή σε μια γραφή, αυτήν με -ae-, που αποσιωπήθηκε σε άρθρο μιας πειραϊκής εφημερίδας. Και γράψαμε «παράβαλε και την αγγλική γραφή orthopaedics». Κανείς δεν είπε ότι η γραφή με -ae- απαντά σε όλα τα ξενόγλωσσα λεξικά. Η λ. όλα αποτελεί παραπλανητική προσθήκη του Κώστα Πνευματικού, που και αυτή παραποιεί το περιεχόμενο του σχολιαζόμενου κειμένου.

Πάντως, αξιοσημείωτη είναι και η απόδοση της ορθοπαιδικής στη Γερμανική ως Οrthopädie. Ο συγκεκριμένος τύπος παριστάνεται με το -ä-, τη σύγχρονη μορφή της διφθόγγου -ae- που υπήρχε παλιότερα στη γερμανική ορθογραφία. Tην ετυμολογική αυτή ορθογραφία, όπως και την επιστημονική ετυμολογία της λέξης, καταγράφουν τα έγκυρα λεξικά της γερμανικής γλώσσας. Γράφει ο Χρυσόστομος Παπασπύρου, διδάκτωρ φιλοσοφίας της σχολής γλωσσικών επιστημών του Πανεπιστημίου Αμβούργου:

«εκείνο που κατά τη γνώμη μου έχει προκαλέσει σύγχυση με αποτέλεσμα την ενίσχυση της παραδοχής ότι αυτοί οι όροι [logopedics και orthopedics] έχουν σχέση με το πόδι και όχι με το παιδί, πράγμα που οδήγησε στην εσφαλμένη ορθογραφία, είναι η απλοποίηση του γραφηματικού συμπλέγματος -ae- (διά του οποίου απεδίδετο αρχικά το -αι- της Ελληνικής στην αγγλική γλώσσα) σε απλό -e- (πρβλ. aequilibration > equilibration, haematology > hematology, laevorotatory > levorotatory, κ.τ.λ.). Στη γερμανική γλώσσα, αντίθετα, η ορθογραφία έχει διατηρηθεί με το -ä-, διά του οποίου απεδόθη αρχικά –ορθότατα– το -αι-της ελληνικής (Logopädie, Orthopädie), οπότε, αν γινόταν η διατύπωση του αντιδανείου απευθείας από τη Γερμανική, δεν θα είχε προκύψει σύγχυση».

Ισχυρίζεται ο Κώστας Πνευματικός ότι:

«το «ä» (a umlaut), όπως και τα υπόλοιπα φωνήεντα της γερμανικής που παίρνουν umlaut (ö,ü), συναποτελούν το φαινόμενο της Γερμανικής που ονομάζεται Μεταφωνία ή Φωνηεντική Αλλοίωση και χρησιμοποιείται, για να δηλώσει χίλια δυο πράγματα και δεν αποτελεί την αντίστοιχη της αρχαιοελληνικής “αι” (ή της λατινικής “ae”) δίφθογγο».

Και ο Παρασκευάς Σταυρόπουλος απαντά εύστοχα:

«Πράγματι, το ä χρησιμοποιείται ποικιλοτρόπως, ωστόσο η Γερμανική σε λέξεις που έχει δανειστεί από την Ελληνική αποδίδει πάντα τον δίφθογγο -αι- ως ä. Απόδειξη είναι οι παρακάτω λέξεις: Pädagogik (< Παιδαγωγική), Enzyklopädie (< Εγκυκλοπαίδεια), Logopädie (< λογοπαιδεία). Προσπαθώντας να θολώσει τα νερά [ενν. ο Κώστας Πνευματικός] αναφέρει διάφορες δάνειες λέξεις της Γερμανικής όπου το ä προέρχεται από το a, π.χ.: Käse (< caseus), Sekretär (< secretarius) κ.λπ. και διατείνεται πως «το “ä” δεν μπορεί να μας πει πολλά πράγματα για την ετυμολογία της λέξης στην οποία εμπεριέχεται.» Αυτή η διαπίστωση στην οποία προβαίνει είναι πολύ βολική για την ορθογραφική του θεωρία, αλλά με βάση τα παραδείγματα που φέραμε εδώ (όπου το ελλ. αι αποδίδεται ως ä), αλλά και με βάση τα παραδείγματα που προτείνει ο ίδιος στο άρθρο του (όπου το λατ. a αποδίδεται επίσης ως ä), πουθενά δεν αποδεικνύεται πως το ε [e] ελληνικών και άλλων δάνειων λέξεων της Γερμανικής αντιστοιχεί στο ä, επομένως η ορθογραφία ορθοπεδική αποδεικνύεται εσφαλμένη (γερμ. Orthopädie).

»Μολονότι ο ίδιος υπονομεύει την επιχειρηματολογία του, σπεύδει να ειρωνευτεί διερωτώμενος σχετικά με τη λέξη Känguruh (= καγκουρό) εάν “στην Αυστραλιανή ιθαγενή γλώσσα Guugu Yimidhir […] υπάρχει η αρχαιοελληνική δίφθογγος αι”; Η ρητορική ερώτηση και το φαιδρό ύφος δεν χρειάζονται απάντηση. Ο κ. Πνευματικός προφανώς δεν μπορεί να καταλάβει ότι το ελληνικό αι έχει αποδοθεί ως ä, αλλά αυτό επ’ ουδενί συνεπάγεται πως κάθε εμφάνιση του ä στη Γερμανική προέρχεται από την ελληνική δίφθογγο αι».

Επίσης, ο Κ.Π. φαντάζεται τους φιλολόγους «να αποφασίζουν ότι πρέπει να λέγονται φυλόλογοι (sic), επειδή κάποιος Αλεξανδρινός γραμματικός συνέγραψε μια πραγματεία με τον τίτλο Περί Φύλου Λόγος». Ο καθένας αντιλαμβάνεται πόσο άστοχος και παιδαριώδης είναι αυτός ο παραλληλισμός, που δεν αξίζει καν άλλης αντικρούσεως.

Ακόμη, η υπόθεση του Κ.Π. ότι την εποχή που έπλασε ο Andry τη λέξη υπήρχαν δύο «ελευθέρως εναλλασσόμενοι τύποι», ορθοπαιδική και ορθοπεδική, δύο παράλληλες γραφές που εμφανίζονταν ανάλογα με την ερμηνεία της λέξης, είναι εντελώς αυθαίρετη και δεν προκύπτει από πουθενά. Ο Παρασκευάς Σταυρόπουλος σε άρθρο με τον εύγλωττο τίτλο «Λογικές ακροβασίες» σχολιάζει ακριβώς αυτή την υπόθεση του Κώστα Πνευματικού:

«Ο κ. Πνευματικός αναρωτιέται: «Πώς είμαστε τόσο σίγουροι ότι δεν υπήρχαν, την εποχή εκείνη, που ο Andry επινόησε την εν λόγω λέξη, δύο “ελευθέρως εναλλασσόμενοι τύποι” με δυνατότητα διπλής γραφής, […] είτε “ορθοπεδική”, είτε “ορθοπαιδική”;» Η αλήθεια είναι πως για τίποτα δεν μπορούμε να είμαστε απολύτως σίγουροι. Η αμφιβολία είναι βάση της επιστημονικής έρευνας, ωστόσο κινούμαστε με βάση τις αποδείξεις που υπάρχουν. Η γραφή ορθοπαιδική μαρτυρείται από το 1741. Η γραφή ορθοπεδική παραμένει αμάρτυρη σε αυτό το βάθος χρόνου. Το να μετατρέπουμε την άγνοια για την ύπαρξη μιας λέξης σε βεβαιότητα θα μπορούσε να μας οδηγήσει σε παραλογισμό, αφού με την ίδια λογική δεν μπορούμε να αποδείξουμε ότι δεν υπήρχε και γραφή *ωρθωπαιδική! Εξάλλου δεν είμαστε εμείς αυτοί που υποστηρίζουμε τη γραφή ορθοπεδική, επομένως δεν είμαστε αναγκασμένοι να αποδείξουμε ότι δεν υπήρχε! Το βάρος της απόδειξης το φέρει ο ίδιος ο κ. Πνευματικός, όσο κι αν προσπαθεί να απαλλαγεί από αυτό με τεχνάσματα».

Στο τέλος του άρθρου του, ο Κ.Π. ισχυρίζεται δογματικά ότι η ορθοπαιδική θα πρέπει να γράφεται με -ε-, γιατί ετυμολογείται από το αρχ. πεδῶ «περιδένω». Φυσικά, μόνο αυτό δεν απέδειξε στο εκτενές κείμενό του. Για να αποδείξει ένας αρθρογράφος ότι η επίμαχη λέξη είναι σωστό να γράφεται με -ε-, θα πρέπει να αναιρέσει με συγκεκριμένα, σοβαρά, επιστημονικά επιχειρήματα ένα προς ένα τα στοιχεία που τεκμηριώνουν την ετυμολογική σύνδεση του ορθοπαιδική με το παιδίον και τη διάκρισή του από το πεδῶ «περιδένω» ή άλλους τύπους με -ε-. Μερικά από τα προαναφερθέντα στο κεφάλαιο αυτό αποτελούν ήδη απάντηση στον Κ.Π., ο οποίος δεν τα λαμβάνει υπ’ όψιν. Για παράδειγμα, ανατρέχει σε λεξικά και επικαλείται τη σημερινή σημασία της ορθοπαιδικής, ενώ έχουμε εξηγήσει επανειλημμένως ότι τη γραφή του όρου ρυθμίζει η αρχική του σημασία. Eπίσης, ασχολείται με την ετυμολογία του αρχ. πεδῶ, χωρίς όμως να τεκμηριώνει την παραμικρή σχέση του με τον νεότερο όρο ορθοπαιδική. Και η εμφάνιση του ὀρθοποδῶ ή παρεμφερών τύπων στον Σοφοκλή ή την Καινή Διαθήκη επίσης δεν αποδεικνύει απολύτως τίποτε για την ετυμολογική σύνδεση της ορθοπαιδικής με το πεδῶ, εφόσον δεν μαρτυρείται τ. ορθοπεδική πριν από το 1741. Το κείμενο του Κ.Π., στο οποίο υποστηρίζεται η γραφή με -ε-, δεν έχει επιστημονικό χαρακτήρα. Δεν διαθέτει αποδεικτική δύναμη. Το μόνο που αποδεικνύει περίτρανα είναι το φαινόμενο του γλωσσικού ερασιτεχνισμού, η καταγγελία του οποίου ήταν ο σκοπός αυτού του βιβλίου. Ο Κ.Π. για δικούς του λόγους ενοχλήθηκε από την πρωτοβουλία ορισμένων γλωσσολόγων να δώσουν επιτέλους απαντήσεις για θέματα γλώσσας σε υποστηρικτές συγκεκριμένης ιδεολογίας και νόμισε ότι τα γραφόμενα για την ορθοπαιδική ήταν η «αχίλλειος πτέρνα».

Στα πλαίσια της αφελούς προσπάθειάς του να αναιρέσει τη γρ. ορθοπαιδική, ο Κώστας Πνευματικός φτάνει στο σημείο να παραθέσει κριτικά σχόλια για τον Γάλλο Νicolas Andry (1658-1742) και να τον συγκρίνει με έναν άλλον επιστήμονα, τον Ελβετό Jean-André Venel (1740-1791). Ο Κ.Π. παρατηρεί ότι σε μια εγκυκλοπαίδεια Ιατρικής, από όπου απουσιάζει τοόνομα του Andry, αναφέρεται ο Venel ως ο επιστήμονας χάρη στον οποίον άρχισε να εμφανίζεται στο προσκήνιο ο σχετικός κλάδος της Ιατρικής! Διαπιστώνει επίσης ότι και άλλες εγκυκλοπαίδειες του χώρου δεν αναφέρουν τον Andry. Ομολογεί, όμως, ότι σε μία εγκυκλοπαίδεια εντοπίζεται το όνομα Andry. Βεβαίως, η απουσία του Andry από το λημματολόγιο μιας, δύο ή δέκα εγκυκλοπαιδειών δεν αποδεικνύει απολύτως τίποτα! Πάλι επιστρατεύονται από τον Κώστα Πνευματικό περίεργα «ποσοτικά» κριτήρια για λόγους εντυπώσεων. Τελικά, ο Κ.Π. παραδέχεται ότι σε μια Ιστορία της Ιατρικής πράγματι λημματογραφείται ο Andry. Άρα, λοιπόν, υπάρχει Andry! Αλλά, τότε, γιατί γράφτηκαν όλα τα προηγούμενα; Επίσης, η συμβολή του Andry στην επιστήμη σε σύγκριση με του Venel τι σχέση έχει με το συζητούμενο θέμα και με ποιον τρόπο αναιρεί ότι ο Andry έπλασε τον επίμαχο όρο; Η εμμονή μερικών στην εσφαλμένη γρ. ορθοπεδική αντί της ορθής ορθοπαιδική, και μάλιστα ενώ έχει προηγηθεί εκτενής συζήτηση και έχουν ξεκαθαριστεί τα πράγματα, αποδεικνύει τη δύναμη της ορθογραφικής συνήθειας, αλλά και τον ισχυρό ρόλο του ιδεολογικού παράγοντα στην πραγμάτευση γλωσσικών θεμάτων. Ο φανατικός ιδεολόγος θα επιστρατεύσει τα πιο απίθανα επιχειρήματα, για να δικαιολογήσει τα αδικαιολόγητα. Ο ίδιος ο Andry ομολογεί ρητά ότι έπλασε τη λ. ορθοπαιδική με βάση τα ορθός και παιδίον και ο συνομιλητής μας φτάνει στο σημείο να επικαλεσθεί το εξής επιχείρημα: ότι από μερικές εγκυκλοπαίδειες Ιατρικής απουσιάζει το όνoμα Andry! Και αυτό τι αποδεικνύει άραγε; Ότι δεν υπήρξε ο Andry; Ο K.Π. κλείνει τα μάτια σε μια ρητή μαρτυρία. Και αντιτάσσει φλύαρα κείμενα με σαθρά επιχειρήματα.

Μια απλή περιδιάβαση σε ξενόγλωσσες ιστοσελίδες οδηγεί στα εξής συμπεράσματα:

α) ο όρος ορθοπαιδική δημιουργήθηκε από τον καθηγητή Αndry με βάση τη λέξη παιδίον. Δεν υπάρχει ούτε μία ξενόγλωσση πηγή στο διαδίκτυο που να περιλαμβάνει την ετυμολογική σύνδεση του όρου ορθοπαιδική με τα πεδώ-πέδηση, πους-ποδός κ.λπ.

β) η ορθοπαιδική στην αρχική της φάση αφορούσε πράγματι μόνο σε παιδιά, ενώ σήμερα αφορά σε ανθρώπους κάθε ηλικίας. Ο σχετικός όρος δηλ. έχει πλέον επεκταθεί σημασιολογικά.

γ) ακόμη και αν στην Αγγλική η γρ. orthopaedics δεν είναι η μοναδική, είναι η ετυμολογικά σωστή. Η αντίστοιχη γρ. orthopedics θα μπορούσε να θεωρηθεί απλώς παρετυμολογική με βάση το λατινικό pes-pedis «πους-ποδός».

δ) Όποια κι αν ήταν η συμβολή του Andry στην ορθοπαιδική επιστήμη, όποια κι αν ήταν η επιστημονική του οντότητα και αξία, ένα είναι γεγονός: ότι ο συγκεκριμένος καθηγητής δημιούργησε τον σχετικό όρο. Ακόμη κι αν θεωρηθεί πατέρας της ορθοπαιδικής επιστήμης ο Venel, δημιουργός του όρου είναι ούτως ή άλλως ο Andry! Ακόμη κι αν έχει αμφισβητηθεί ο επιστημονικός χαρακτήρας του έργου τού Andry, κανείς δεν έχει αρνηθεί ότι ο συγκεκριμένος καθηγητής χρησιμοποίησε πρώτος τον όρο ορθοπαιδική.

(βλ. περισσότερα στην έντυπη μορφή του βιβλίου)

Ο Χατζιδάκις (1977:259-260) έχει διευκρινίσει ποια είναι η επιστημονική ετυμολογία της λ. βρόμα, που ρυθμίζει την ορθογράφησή της με -ο- (για τη λ. βρόμα, βλ. και το Α’, 1.1.2.):

«τὴν λέξιν βρόμα παρῆγον πολλοὶ ἐκ τοῦ γνωστοῦ τροπαρίου “σκωλήκων βρῶμα καὶ δυσωδία”. Ἀλλ’ οὐδείς ἠρώτα, πῶς συμβαίνει νὰ σχηματίζηται ἐξ αυτοῦ τὸ ῥῆμα βρωμεῖν, ἀφοῦ ἐκ τῶν εἰς -μα ὀνομάτων δὲν παράγονται ῥήματα εἰς -έω · ἢ πῶς ἦτο δυνατὸν νὰ παράγωνται ἐξ αυτοῦ τόσον πλῆθος παραγώγων καὶ συνθέτων, ἀφοῦ αἱ ἐκ τῆς ἐκκλησιαστικῆς γλώσσης εἰσαχθεῖσαι εἰς τὴν συνήθειαν ἄλλαι λέξεις [οι άλλες λέξεις που προέρχονται από την εκκλησιαστική γλώσσα και μπήκαν στην καθομιλουμένη] δὲν χρησιμεύουσι συνήθως εἰς παραγωγὴν καὶ σύνθεσιν· καὶ τὸ σπουδαιότατον, πῶς συμβαίνει νὰ εὑρίσκηται ἡ λέξις ἤδη πρὸ Χριστοῦ ἐν τῇ Π. Δ. καὶ βραδύτερον παρὰ Φρυνίχῳ ἐπὶ τῆς δυσωδίας. Πάντα ταῦτα τὰ ἀπορήματα ἐξαφανίζονται, ὅταν γνωσθῇ ὅτι ἤδη π. Χ. τὸ ὄνομα ὁ βρόμος (ἐκ τοῦ βρέμειν) ἐδήλωσε πρὸς τῷ ψόφῳ, κρότῳ [εκτός από τον θόρυβο, κρότο] καὶ τὴν ἔκ τινων ψόφων προερχομένην κακήν ὀσμήν· πρβλ. Ησυχ. βρομήσει, φυσήσει, ψοφήσει καὶ τὸ πασίγνωστον οὐχ ὅμοιος ὁ ψόφος. Ὅτι δὲ ῥῆμά τι δύναται πρὸς τῇ κυρία σημασία [εκτός από τη βασική σημασία] νὰ δηλώσῃ καὶ τὴν εὐθὺς μετὰ τὴν πρώτην συνήθη ἑπομένην, δῆλον ἔκ τε ἄλλων πολλῶν καὶ ἐκ τοῦ πίπτειν ἐν τῇ μάχῃ δηλοῦντος οὐ μόνον τὴν πτῶσιν ἀλλὰ καὶ τὸν ἐπερχόμενον θάνατον· πρβλ. καὶ ψοφεῖν = κροτεῖν, πίπτειν μετὰ κρότου (ἐπὶ τῶν υποζυγίων), ἀποθνῄσκειν. Ὅμοιον τῷ ψοφεῖν εἶναι τὸ Ὁμ. δουπεῖν, τῷ δὲ βρομεῖν (= κροτεῖν καὶ ἔπειτα ὄζειν) εἶναι τὸ ἐν Κεφαλληνίᾳ κρούειν ὁμοίως ἐπὶ τοῦ πέρδεσθαι».

Ως προς τη λ. βρόμα, η Ά. Τζ. στην Ελληνική Αγωγή επανέλαβε τις εμπειρικές απόψεις που είχε εκφράσει την πρώτη φορά από τις στήλες του Βήματος, για να υποστηρίξει τη γραφή με -ω-. Αφενός, εμφάνισε ως πιθανή την προέλευση του (η) βρόμα από το εκκλησιαστικό «βρώμα και δυσωδία»· αφετέρου, παρέθεσε διάφορες σημασίες της λ. (το) βρώμα από το λεξικό του Δημητράκου («τεμάχιον κρέατος που έχει προσαρτηθή σε παγίδα ζώων», «καρκινώδης πληγή», «διάβρωσις οδόντων»), που αποδεικνύουν τάχα «τη δυσώδη έννοια του όρου βρώμα». Τα όσα αναφέρει ο Χατζιδάκις στο παραπάνω χωρίο για την ετυμολογία της λ. βρόμα αναιρούν, βεβαίως, τα επιχειρήματα που προέβαλε η Ά. Τζ. στα δύο κείμενά της. Στα προαναφερθέντα επιστημονικά στοιχεία ας προστεθούν και τα ακόλουθα (Χατζιδάκις 1915 β: 59), που αντικρούουν την ετυμολογική σύνδεση του θηλ. βρόμα με το ουδ. βρώμα (< βιβρώσκω «τρώγω»):

«τὰ βρώσιμα [τα φαγώσιμα] δύνανται μὲν ἀληθῶς νὰ σαπῶσιν, ὅπως λ.χ. ὁ σίτος κ.τ.λ. ἐν ταῖς ἀποθήκαις καὶ ἔπειτα νὰ καταστῶσι κάκοσμα· ἀλλὰ τοῦτο δὲν εἶναι τῶν συνήθων φαινομένων, ὅπως λ.χ. τὰ κενέβρεια [τα πτώματα ζώων], τὰ ἀποκρίματα [οι εκκρίσεις] καὶ οἱ τούτων συχνότεροι ἀποματαϊσμοί [τα δύσοσμα αέρια]. Τὰ ἐδώδιμα [τα φαγώσιμα] οἱ ἄνθρωποι ἐσθίομεν [τρώμε], σπανίως δὲ καταλείπομεν αὐτὰ νὰ φθαρῶσι καὶ σαπῶσι καὶ ἔτι σπανιώτερον νὰ καταστῶσι δυσώδη. Δῆλον ἄρα ὅτι δὲν εἶναι πιθανὸν ὅτι διὰ τῆς λέξεως τῆς δηλούσης τὰ βρώματα ἐδηλώθη καὶ ἡ ἔννοια τῆς δυσωδίας».

Ένα ακόμη επιχείρημα που επικαλέστηκε η φιλόλογος, για να υποστηρίξει ότι η λ. βρόμα δεν συνδέεται με το αρχ. βρόμος «κρότος, δυσοσμία», είναι ότι «η μεγαλοπρεπής λέξις βρόμος που σημαίνει τη βροντή του Διός, τον θόρυβο των στοιχείων της φύσεως και της μάχης» δεν μπορεί να «κατέληξε στο βρομώ με την έννοια του …πέρδομαι». Ωστόσο, ακόμη και μια λέξη με «μεγαλοπρεπή» (κατά τη φιλόλογο) σημασία («θορυβώ») μπορεί να δηλώσει και μια δεύτερη («μυρίζω άσχημα»), αφού υποστεί σημασιολογική μεταβολή. Η αλλαγή στη σημασία της συγκεκριμένης λέξης οφείλεται στο γεγονός ότι (ΛΝΕΓ2, λ. βρομώ) «ορισμένοι χαρακτηριστικοί κρότοι ακολουθούνται από δυσοσμία». Ανάλογη, άλλωστε, σημασιολογική εξέλιξη με αυτήν του βρομεῖν εμφανίζει το κεφαλληνιακό κρούειν: δηλ. και αυτό δήλωσε αρχικά τον κρότο και, εν συνεχεία, τη δυσάρεστη οσμή.

Επίσης, η φιλόλογος, στα πλαίσια της προσπάθειάς της να αναιρέσει τα προαναφερθέντα επιχειρήματα για τη γρ. (η) βρόμα με -ο-, αντέκρουσε μια άποψη που δεν διατύπωσε κανείς: ότι δηλ. «η τυχόν γραφή με ωμέγα, (το) βρώμα, θα έδινε οπωσδήποτε ρηματικό τύπο βρωματίζω […]», δηλ. τύπο ρήματος με κατάληξη -ίζω. Ο Χατζιδάκις δεν υποστήριξε ότι τα σε -μα ονόματα δίνουν απαραιτήτως ρήματα σε -ίζω, αλλά απλώς ότι δεν μπορούν να δώσουν ρηματικούς τύπους σε -έω, όπως το βρομώ (η ανωτέρω φράση, που παρέθεσε σε εισαγωγικά η Ά. Τζ., στην πραγματικότητα δεν ανήκει σε κανέναν). Η φιλόλογος, ακολούθως, ανέφερε ως αντεπιχείρημα ότι το σώμα δίνει σωματόω, δηλ. ρήμα σε -όω. Ο Χατζιδάκις (1977: 555- 559), όμως, έχει ήδη διδάξει ότι τα ουδέτερα σε -μα μπορούν να δώσουν ρηματικούς τύπους όχι μόνο σε -ίζω (π.χ. αρωματίζω < άρωμα), αλλά και σε -αίνω (π.χ. σημαίνω < σήμα), σε -άζω (π.χ. πτωμάζω < πτώμα), σε -εύω (π.χ. πραγματεύομαι < πράγμα), σε -όω (π.χ. σωματόω < σώμα) και σε -σσω (π.χ. αιμάσσω < αίμα). Ποτέ, όμως, σε -έω ! Αυτό ακριβώς είναι το θέμα. Άρα, το ρ. βρομέω, -ώ είναι αδύνατον να παράγεται από το ουδ. βρώμα, -ατος και, ως εκ τούτου, ετυμολογικά δεν γράφεται με ωμέγα · επίσης, εφόσον το θηλ. βρόμα παράγεται υποχωρητικώς από το βρομώ, ετυμολογικά γράφεται και αυτό με -ο- –ας σημειωθεί εδώ ότι υποχωρητική παραγωγή (back formation / inverse derivation) ονομάζεται η αντίστροφη από το κανονικό δημιουργία μιας λέξης, δηλ. ο σχηματισμός ενός ονόματος από ένα ρήμα (ΛΝΕΓ2, σχόλιο μετά το λ. υποχωρητικός)· ο όρος αυτός συνήθως σημαίνει τη δημιουργία μιας βραχύτερης λέξης από άλλη, μακρότερη (Σακελλαριάδης 1997: 74). Παραδείγματα αποτελούν οι σχηματισμοί: των αρρώστια, ζήλια, περηφάνια, φτώχια κατά το σχήμα άρρωστος- αρρωσταίνω- αρρώστια, ζηλεύω- ζήλια, περήφανος- περηφανεύομαι- περηφάνια, φτωχός- φτωχαίνω- φτώχια αντίστοιχα (ΛΝΕΓ2, λ. -ια, αρρώστια, ζήλια, περηφάνια, φτώχια, Χατζιδάκις 1905: 76- 77, 1915 α: 163- 164)· επίσης, του γέλιο από το γελώ (Χατζιδάκις 1907: 66, 1915 α: 164 , 1934: 215, 315).

Ένα ακόμη στοιχείο που παρέθεσε η Ά. Τζ. είναι η φράση «ἀναπνοάς βρωμώδεις» του γεωγράφου Στράβωνα (65 π.Χ.- 23 μ.Χ.), όπου το επίθετο είναι γραμμένο με -ω-. Ούτε αυτό, όμως, αποδεικνύει ότι το θηλ. βρόμα πρέπει να γράφεται με -ω-! Ο λόγος αναφέρθηκε στην προτελευταία παράγραφο του αμέσως προηγούμενου υποκεφαλαίου. Κατά τον Χατζιδάκι (1915 β: 55- 56),

«δῆλον ὅτι προκειμένου περὶ τῶν λέξεων βρόμος, βρομεῖν, βρόμα μόνα ἐκεῖνα τὰ μαρτύρια θὰ εἶναι ἡμῖν ισχυρὰ ὅσα ἀνήκουσι τοῖς πρὸ τῆς συγχύσεως τοῦ -ω- καὶ -ο- χρόνοις, τὰ δὲ άλλα οὐχί. Καὶ παλαιὰ τοιαῦτα μαρτύρια εὐτυχῶς ὑπάρχουσι τὰ τρία τῆς Π. Δ. […] γεγραμμένα διὰ τοῦ -ο- […]. Ὥστε ἡ παλαιοτέρα, ἡ πρὸ τῆς συγχύσεως τῶν μακρῶν καὶ βραχέων φωνηέντων, παράδοσις βοᾷ ὑπὲρ τοῦ -ο-! Καὶ ἡ μετὰ ταῦτα δὲ παρέχει ἀναμὶξ -ο- καὶ -ω- ἐπὶ πολύ, μόλις δὲ μετὰ αἰῶνας φαίνεται κατισχύσασα ἡ διὰ τοῦ -ω- γραφή. Καὶ ὁ λεξικογράφος δὲ Ησύχιος ἔχει τὸ τε ὄνομα “βρόμος… καὶ οσμή”, καὶ τὴν μετοχὴν “βρομέον · ὀζόμενον”, καὶ τὸν ῥηματικὸν τύπον “βρομήσει · φυσήσει, ψοφήσει”, πάντα διὰ τοῦ -ο- γεγραμμένα […]. Μετὰ τὴν ἐπελθοῦσαν δὲ μετὰ ταῦτα φωνητικὴν ἐξίσωσιν τοῦ -ο- καὶ -ω- ἠδύνατο βεβαίως καὶ ὁ Φρύνιχος [ο λεξικογράφος του 2ου αι. μ.Χ.] καὶ ἔτι μᾶλλον ὁ Ἀρκάδιος καὶ ὁ Κύριλλος καὶ ὁ Πρόδρομος καὶ ἁπαξάπαντες νὰ γράφωσι διὰ τοῦ -ω- καὶ οἱ Ῥωμαῖοι τὸ bromus, ὅθεν τὸ bromosus, διὰ τοῦ ō, ἀλλ’ἡμεῖς δὲν θὰ παραπλανηθῶμεν ὑπὸ τῆς γραφῆς καὶ μαρτυρίας αὐτῶν».

Η Άννα Τζιροπούλου- Ευσταθίου σε νεότερο άρθρο της (περιοδ. Ελληνική Αγωγή, τεύχος Οκτωβρίου 2004) σχολιάζει το περιεχόμενο ενός γλωσσικού οδηγού για δημοσιογράφους, ο οποίος έχει εκδοθεί από το Αθηναϊκό Πρακτορείο Ειδήσεων, και σημειώνει για τη γραφή της λ. βρόμα με -ο- και την ετυμολογία όπου βασίζεται η γραφή αυτή:

«Ἡ ἀναφερόμενη ἐτυμολογία εἶναι ψευδής καί κατασκευασμένη, προκειμένου νά δικαιολογηθῆ ἡ φωνητική γραφή. Βλέπε Μέγα Λεξικόν τῆς Ἑλληνικής Γλώσσης, ἐκδ. Δ. Δημητράκου (Βραβείον Ἀκαδημίας Ἀθηνῶν), λῆμμα βρομῶ, βρόμος καί βρῶμος. Βλέπε ἐπίσης, τό ὑπ’ἀριθ. 9 φύλλον τῆς Ἐφημερίδος ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΓΩΓΗ τό ὁποῖον περιέχει τό ἱστορικόν τῆς μεθοδευμένης ἐπιστημονικοφανοῦς ἀλλοιώσεως τῆς ὀρθογραφίας καί συγκεκριμένως τῆς ὡς ἄνω ἀναφερομένης λέξεως. [...] Ἡ φωνητική γραφή ἄρχισε νά καθιερώνεται (καί προχωρεῖ ἀκάθεκτη) [...]: βρόμα αντί βρῶμα, [...] ἀφτί ἀντί αὐτί, ἀβγό ἀντί αὐγό, κλπ. κλπ. …».

Μερικά σχόλια: η ετυμολογία στην οποία βασίζεται η γρ. βρόμα δεν είναι ούτε ψευδής ούτε κατασκευασμένη. Aπεναντίας, είναι και αληθής και γνήσια. Η Ά. Τζ. ήδη από τα τέλη του 2001 έχει λάβει αναλυτική απάντηση για το εν λόγω θέμα και δεν έχει αντιτάξει τίποτε. Το λεξικό Δημητράκου, όπου παραπέμπει, δεν περιλαμβάνει κανένα στοιχείο που να αποδεικνύει έγκυρη τη δική της ετυμολογία και που να δικαιολογεί τον χαρακτηρισμό της άλλης ως «κατασκευασμένης, προκειμένου να δικαιολογηθεί η φωνητική γραφή». Επίσης, τα περί «μεθοδευμένης επιστημονικοφανούς αλλοιώσεως της ορθογραφίας» κτλ. ανήκουν στη σφαίρα της φαντασίας. Η Ά. Τζ. δεν μπορεί να αναιρέσει τα συγκεκριμένα στοιχεία που αποδεικνύουν ότι οι γρ. καλύτερος, αφτί, αβγό, βρόμα κ.λπ. είναι ετυμολογικά βάσιμες και γενικολογεί. Ύστερα, ποιους κατηγορεί για τη «μεθοδευμένη επιστημονικοφανή αλλοίωση της ορθογραφίας»; Την ετυμολογική ορθογραφία της λ. καλύτερος, π.χ., δίδαξε πρώτος ο Γεώργιος Χατζιδάκις, ο θεμελιωτής της ελληνικής γλωσσολογίας. Ευθύνεται και ο Χατζιδάκις για τη «μεθοδευμένη επιστημονικοφανή αλλοίωση της ορθογραφίας»; Επίσης, γιατί χαρακτηρίζει η Ά. Τζ. φωνητική τη γρ. βρόμα; Είναι γνωστό ότι ο Χατζιδάκις, ο οποίος απέδειξε ότι η γρ. βρόμα είναι ετυμολογικά βάσιμη, εφάρμοζε απαρέγκλιτα την ετυμολογική ορθογραφία στη γραφή των λέξεων. Για παράδειγμα, ο Χατζιδάκις έγραφε το όνομα Βασίλης με -ει- στην κατάληξη (Βασίλεις), επειδή προέρχεται από το Βασίλειος. Επομένως, πώς είναι δυνατόν να χαρακτηρίζεται φωνητική μια γραφή (βρόμα) διδαγμένη από έναν γλωσσολόγο που ακολουθούσε χωρίς καμία εξαίρεση την ετυμολογική ορθογραφία; Και μόνο το γεγονός ότι ο Χατζιδάκις ήταν ο γλωσσολόγος που δίδαξε την ετυμολογική ορθογραφία της λ. βρόμα αρκεί για να αντιληφθούμε ότι δεν μπορεί η γρ. βρόμα να είναι φωνητική ούτε να αποτελεί παράδειγμα «μεθοδευμένης επιστημονικοφανούς αλλοιώσεως της ορθογραφίας». Τέτοια παραδείγματα, βεβαίως, δεν είναι ούτε οι υπόλοιπες λέξεις που μας απασχολούν στην εργασία για τους «αρχαιολάτρες». Οι γρ. βρόμα, αφτί, αβγό κ.λπ. δεν είναι φωνητικές.

(βλ. περισσότερα στην έντυπη μορφή του βιβλίου)

Τα αφτί και αβγό αποτελούν λέξεις με νέους –σε σχέση με την αρχαία Ελληνική– φθόγγους, οι οποίοι θα πρέπει να παριστάνονται με την απλούστερη γραφή. Είναι αναγκαίο να διευκρινιστεί εξαρχής ότι απλούστερη εδώ δεν σημαίνει απλοποιημένη γραφή, εφόσον οι καινούργιοι φθόγγοι στις λέξεις αυτές (ο [f] στο [aftí] και ο [v] στο [avγó]) θα πρέπει να αποδοθούν ορθογραφικά με τον απλούστερο δυνατό τρόπο, δηλ. με -φ- και -β- αντίστοιχα. Aναλυτικά:

Ο Αδ. Κοραής είχε ετυμολογήσει τη λ. αφτί από το *αυτίον, υποκοριστικό του δωρ. αὖς- αὐτός, τύπου που παραθέτει ο λεξικογράφος του 5ου αι. μ.Χ. Ησύχιος και αντιστοιχεί στο αττ. οὖς- ὠτός. Ωστόσο, οι Κ. Foy, Γ. Χατζιδάκις (1907: 322), P. Kretschmer, Μ. Tριανταφυλλίδης (1965: 325- 330) κ.ά. μας διαφώτισαν για την ετυμολογική προέλευση, τη φωνητική εξέλιξη και την ορθογραφική παράσταση των λ. αφτί και αβγό: το αφτί έχει σχηματιστεί από τη συνεκφορά τα ωτία, ενώ το αβγό από τη συνεκφορά τα ωά · η φωνητική εξέλιξη των δύο τύπων θα μπορούσε να θεωρηθεί παράλληλη: τα ωτία > ταουτία > ταφτία > τ’ αφτί και τα ωά > ταουά > ταγουά > ταουγά > ταβγά > τ’ αβγό. Στην προέλευση του αφτί από το αττ. ὠτίον και όχι από το αμάρτυρο δωρ. αὐτίον συνηγορεί και ο τ. ωτίν (< ωτίον), που έχει επιβιώσει στις αρχαιοπινείς διαλέκτους του Πόντου και της Καππαδοκίας (Μπαμπινιώτης 1997 γ). Άρα, το αφτί θα πρέπει να γράφεται με -φ- και το αβγό με -β-, γιατί τα γράμματα αυτά αντιπροσωπεύουν φθόγγους που προέκυψαν από φωνητική εξέλιξη.

Προκειμένου να αποδείξει ότι το αφτί πρέπει δήθεν να γράφεται με -υ-, η Ά. Τζ. επανέλαβε την παραπάνω άποψη του Κοραή, σύμφωνα με την οποία η λέξη ετυμολογείται από το αμάρτυρο δωρ. αὐτίον. Ωστόσο, τέτοιες ετυμολογίες αποτελούσαν τη βάση της αιολοδωρικής θεωρίας, που υποστήριξαν παλαιότερα μεταξύ άλλων ο Αθ. Χριστόπουλος, ο Αδ. Κοραής και ο Κωνστ. Οικονόμος: σύμφωνα με αυτούς τους μελετητές, η νέα Ελληνική κατάγεται από την αρχαία αιολική και δωρική διάλεκτο· ειδικότερα, κατά τους οπαδούς της συγκεκριμένης θεωρίας, η νέα Ελληνική διακρίνεται σε δύο μορφές, αυτήν του γραπτού λόγου, που ταυτίζεται σχεδόν με την αρχαία αττική διάλεκτο, και αυτήν του προφορικού, που προέρχεται από την αρχαία Αιολική και τη Δωρική (Καλιτζοπούλου- Παπαγεωργίου 1991: 29). Στον αντίποδα της εν λόγω θεωρίας, ο Χατζιδάκις ήδη από τα τέλη του 19ου αι. δίδαξε την κοινώς αποδεκτή σήμερα επιστημονική αλήθεια, ότι η Αλεξανδρινή Κοινή (3ος αι. π.Χ.- 6ος αι. μ.Χ.), από την οποία προέρχεται μέσω της μεσαιωνικής (6ος αι.- 18ος αι.) η σύγχρονη Ελληνική, βασίστηκε στην αττική διάλεκτο της Αρχαίας όχι μόνο ως προς τον γραπτό, αλλά και ως προς τον προφορικό λόγο (Χατζιδάκις 1977: 296). Επομένως, δεν είναι επιστημονικό να εντοπίζονται σε σύγχρονους τύπους αιολικά και δωρικά στοιχεία (όπως το *αυτίον στην προκειμένη περίπτωση) που έχουν εξαλειφθεί από την Ελληνική εδώ και αιώνες. Όπως επεσήμανε χαρακτηριστικά ο Χατζιδάκις (1977: 258),

«καὶ τὰ τῆς γλώσσης [στοιχεία] ἀναπτύσσονται σὺν τῷ χρόνῳ, […] ἄρα ἔχουσιν ἱστορίαν, καὶ ἀνάγκη ἀπαραίτητος νὰ λαμβάνηται ὑπ’ ὄψιν πρὸς τοῖς ἄλλοις καὶ ὁ χρόνος καθ’ ὃν ἕκαστον τούτων ἦτο ἐν χρήσει ἢ καθ’ ὃν ἀπώλετο».

Είναι χαρακτηριστικό μάλιστα το ακόλουθο χωρίο του Μπαμπινιώτη, που απάντησε στην Ά. Τζ. από τις στήλες του Βήματος για τα θέματα αυτά:

«για να εντυπωσιάσει προφανώς και να πείσει για τις ετυμολογίες που ανασύρει από το παρελθόν, η κυρία Ά. Τζ. παραπέμπει στο “έγκριτο Λεξικό των Liddell και Scott”. Αγνοεί όμως ποια είναι η έγκυρη έκδοση του L.- S. στην οποία πρέπει να παραπέμψει! Αγνοεί δηλ. την έκδοση του 1940 (την ενάτη), όπως αγνοεί και την έκδοση του 1996 (με ενσωματωμένες διορθώσεις, βελτιώσεις κ.λπ.)! Στις εκδόσεις αυτές δεν υπάρχει, φυσικά, τέτοια ετυμολογία. Και πού παραπέμπει; Στην ελληνική έκδοση του 1900 που είναι μετάφραση της 7/ 8ης έκδοσης του L.- S. του 1897! Εκεί οι Έλληνες μεταφραστές –όχι φυσικά το L.-S.– έχουν περιλάβει απλώς την ετυμολογία του Κοραή. Αυτό το προβάλλει η κυρία Ά. Τζ. ως επικρότηση της ετυμολογίας του Κοραή από το L.-S.! Πλήρης σύγχυση με το ελαφρυντικό της γλωσσολογικής άγνοιας… ».

Δεν είναι, άλλωστε, η μόνη φορά που η Ά. Τζ. ακολουθεί μια τέτοια πρακτική. Ο Χαραλαμπάκης (1997: 250), ασκώντας κριτική σε μια εργασία της ίδιας φιλολόγου, γράφει μεταξύ άλλων τα ακόλουθα:

«η βιβλιογραφία στην οποία στηρίζεται η εργασία αυτή (βλ. σσ. 584 κ.ε.) είναι εντελώς ασήμαντη. Δεν υπάρχει καμιά σχεδόν αναφορά σε σύγχρονους Έλληνες ή ξένους γλωσσολόγους […]. Για δημιουργία εντυπώσεων αναφέρεται στον “ακαδημαϊκό κ. Ντελόπουλο” (σ. 45), ενώ πρόκειται για συνταξιούχο συντάκτη του Ιστορικού Λεξικού της Ακαδημίας Αθηνών. Είναι εξοργιστικές οι ανεξακρίβωτες πληροφορίες που παρατίθενται φύρδην μίγδην, χωρίς καμιά συνοχή και λογικό ειρμό».

Ας επιστρέψουμε, όμως, στο θέμα μας. Για να αποδείξει ότι το αβγό πρέπει τάχα να γράφεται με -υ-, η φιλόλογος ισχυρίστηκε ότι το -υ- στη λέξη αυτή αποτελεί εξέλιξη του αρχαίου δίγαμμα (F): ὠFόν > αυγό. Ωστόσο, δεν εξήγησε επιστημονικά την εμφάνιση καθενός από τα φωνήματα στον νεοελληνικό τ. αυγό, πράγμα που θα απαιτούσε η έγκυρη ετυμολόγησή του. Ενώ, ειδικά ως προς το δίγαμμα, γεννάται το εξής ερώτημα: αφού έπαψε να προφέρεται στην Ιωνική- Αττική πριν από την κλασική περίοδο, πώς έδωσε το υποτιθέμενο -υ- του αβγό, ενός τύπου που, σύμφωνα με τον Τριανταφυλλίδη (1965: 328), δεν εμφανίζεται νωρίτερα από τους μεσαιωνικούς χρόνους; Όσον αφορά στο αρχαίο δίγαμμα και την επιβίωσή του στη σύγχρονη Ελληνική, ο Χατζιδάκις (1907: 316) έγραφε χαρακτηριστικά:

«καὶ περὶ τοῦ F [δίγαμμα] ἀνάγκη νὰ γίνῃ ἐκτενὴς λόγος, τὸ μὲν διότι μεγάλη κατάχρησις αὐτοῦ ἐγένετο ὑπὸ τῶν ἐρασιτέχνων [στον Χατζιδάκι, γενική πληθυντικού της λ. ο ερασίτεχνος], ἐτυμολογούντων τὰς λέξεις τῆς ἡμετέρας Ἑλληνικῆς καὶ πολλὰ ἄτοπα καὶ πλημμελῆ περὶ τούτου προηνέχθησαν [προφέρθηκαν], τοῦτο δὲ διότι ἡ ἐξήγησις τῶν τυχῶν αὐτοῦ μέγα συμβάλλεται εἰς τὸ ζήτημα περὶ τῆς καταγωγῆς τῆς νέας Ελληνικῆς».

Πιο συγκεκριμένα, ο μεγάλος γλωσσολόγος παρατηρεί ακολούθως ότι το δίγαμμα εξακολούθησε να προφέρεται στην αρχαία αιολική και δωρική διάλεκτο για μεγαλύτερο διάστημα σε σχέση με την Ιωνική- Αττική. Άρα, κατ’αυτόν, ο εντοπισμός του δίγαμμα στη νέα Ελληνική θα αποτελούσε απόδειξη της αιολικής και δωρικής καταγωγής της. Από την έρευνά του, όμως, προκύπτει το εξής συμπέρασμα (Χατζιδάκις 1907: 322):

«βέβαια καὶ ἀναντίλεκτα λείψανα τοῦ F εἶναι μόνα τὰ Τσακωνικά καὶ τὸ Βοίτυλος [βλ. το Α’, 1.1.2.], πάντα δὲ τἆλλα, ὅσα τούτου τεκμήρια μέχρι τοῦδε προηνέχθησαν [προφέρθηκαν], εἶναι πλημμελῆ καὶ ἄτοπα, διαφοροτρόπως δυνάμενα καὶ ὀφείλοντα νὰ ἐρμηνευθῶσιν».

Άρα, και ο τ. αβγό, ο οποίος πράγματι ανάγεται στο αρχ. ὠFόν, δηλ. σε τύπο με F, δεν διασώζει σήμερα το αρχαίο δίγαμμα υπό μορφήν -υ-.

Σχετικά με τις λέξεις αφτί και αβγό, η Ά. Τζ. στο δεύτερο άρθρο της υποστήριξε και πάλι απόψεις που δείχνουν απόκλιση από τα σχετικά επιστημονικά διδάγματα. Άφησε, βεβαίως, αναπάντητα μερικά ερωτήματα, όπως π.χ. πώς εξηγείται ο τ. ωτίν των ελληνικών αρχαιοπινών διαλέκτων του Πόντου και της Καππαδοκίας ή πώς το δίγαμμα, αφού σιγήθηκε στην Ιωνική- Αττική από την προκλασική περίοδο, έδωσε το υποτιθέμενο -υ- του μεσαιωνικού αυγό. Η φιλόλογος στο τελευταίο άρθρο της δήλωσε ότι οι ετυμολογίες που έχουν προτείνει οι γλωσσολόγοι για τα αφτί και αβγό δεν είναι αποδεδειγμένες. Μα, ούτως ή άλλως η ετυμολόγηση των λέξεων είναι δύσκολη, γιατί η ορθότητά της δεν «αποδεικνύεται» ούτε από λογικά πορίσματα ούτε από πειραματική διαδικασία (βλ. Picoche 1992: 3). Το θέμα είναι, όμως, οι ετυμολογίες που προτείνει κανείς να έχουν επιστημονική βάση. Ο μη πειραματικός χαρακτήρας της διαδικασίας για την ανεύρεση του ετύμου (βλ. άρθρο Άδ. Γεωργιάδη στην Ελληνική Αγωγή, φύλλο Νοεμβρίου 1999) δεν μπορεί να αποτελέσει πρόσχημα για σύγχυση επιστημονικότητας και ερασιτεχνισμού στα πλαίσια ενός άκρατου σχετικισμού. Υπάρχουν ετυμολογικές αρχές. Η Ά. Τζ., επίσης, επανέλαβε δογματικά ότι οι γραφές των λ. αφτί και αβγό με -φ- και -β- αντίστοιχα αποτελούν αδόκιμους τύπους της Δημοτικής. Δεν φαίνεται να γνωρίζει τη γενική αρχή ότι η ορθογραφία μιας λέξης δεν αποτελεί θέμα Δημοτικής ή Καθαρεύουσας, αλλά κατά κανόνα ρυθμίζεται από την επιστημονική ετυμολογία της. Η φιλόλογος παρέπεμψε, ακόμη, στο παλιό λεξικό του Δημητράκου, όπου η ετυμολογική ορθογραφία των λέξεων της νέας Ελληνικής δεν εφαρμόζεται πολύ αυστηρά, και ανέφερε ότι στους συντάκτες του έργου αυτού συγκαταλέγονται οι Γ. Χατζιδάκις και Ν. Ανδριώτης. Ωστόσο, ο Τριανταφυλλίδης (1965: 325- 330) ήδη από το 1943 έχει δώσει απάντηση σε έναν επιστολογράφο της Νέας Εστίας, ο οποίος είχε εκφράσει την απορία πώς συμβαίνει επιστήμονες, κατά τα έργα ή τις επιτροπές όπου συμμετείχαν, να ακολουθούν διαφορετικές γραφές. Ο Τριανταφυλλίδης επεσήμανε ότι το φαινόμενο αυτό δεν πρέπει να μας ξενίζει, αφού η προσαρμογή μιας προσωπικής θέσης σε συλλογική απόφαση ή γενική αρχή είναι ο μοναδικός τρόπος με τον οποίον μπορεί να ληφθεί μια ομαδική απόφαση. Επομένως, η παραπομπή εκ μέρους της Ά. Τζ. στο λεξικό του Δημητράκου δεν έχει καμία απολύτως αξία.

Στο ερώτημα που της ετέθη πώς προέκυψε το -α- της λ. αβγό, η Ά. Τζ. απάντησε ότι το γράμμα αυτό οφείλεται σε απλή εναλλαγή των φωνηέντων, όπως αυτή των τ. πρώτος- πράτος, ώριστος- άριστος(!). Αξίζει να επισημανθούν τα εξής δύο στοιχεία: πρώτον, ότι ο τ. πρᾶτος είναι δωρική παραλλαγή του επιθ. πρῶτος και, δεύτερον, ότι ο τ. ὤριστος (με κορωνίδα) είναι επικός και οφείλεται σε κράση, όπως και ο αττικός τ. ἅριστος (με αττική δάσυνση) (για το φαινόμενο της κράσης, βλ. Μπαμπινιώτη 1985β: 163-168). Η φιλόλογος, όμως, θέτει και εκείνη ερωτήματα σχετικά με την προέλευση του -γ- στον τύπο αβγό και του -φ- στον τ. αφτί. Ακόμη, ρωτάει γιατί στον έναν τύπο υπάρχει -β-, ενώ στον άλλον -φ-. Η απάντηση στο πρώτο από τα τρία αυτά ερωτήματα είναι η εξής: το ημιφωνικό στοιχείο -γ- στο αβγό αναπτύχθηκε στο ενδιάμεσο στάδιο ταουά για αποφυγή της χασμωδίας. Απάντηση στο δεύτερο και το τρίτο ερώτημα της φιλολόγου δίνει το ακόλουθο χωρίο του Τριανταφυλλίδη (1965: 327) για τη φωνητική εξέλιξη των λέξεων αφτί και αβγό (τα ωτία > ταουτία…- τα ωά > ταουά…):

«τὸ μισόφωνο -u- ἔγινε στὰ παραπάνω παραδείγματα κοντὰ στὸν ἄηχο φθόγγο (τ) ἢ τὸν ἠχηρὸ (γ) ποὺ ἀκολουθοῦσαν, διχειλικὸ στὴν ἀρχὴ καὶ ἔπειτα χειλοδοντικὸ -φ- ἢ -β- –ὅπως προφέρομε καὶ σήμερα τὰ δυὸ αὐτὰ γράμματα– ἀκολουθώντας τὸν ἴδιο περίπου δρόμο ποὺ πῆραν καὶ οἱ ἀρχαῖοι δίφθογγοι -αυ-, -ευ-, ποὺ καὶ αυτοὶ εἶχαν σὲ ὅλη τὴν ἀρχαιότητα τὴν προφορὰ -αου-, -εου-».

Στο τρίτο ερώτημα δηλ. η απάντηση είναι η εξής: στο αβγό υπάρχει -β-, γιατί το επόμενο σύμφωνο (-γ-) είναι ηχηρό, ενώ το αφτί έχει -φ-, γιατί το σύμφωνο που ακολουθεί (-τ-) είναι άηχο.

Προκειμένου να υποστηρίξει την άποψη του Κοραή ότι το αφτί προήλθε δήθεν από τον αμάρτυρο τ. αὐτίον, υποκοριστικό του τ. αὖς, αὐτός της δωρικής διαλέκτου, η φιλόλογος Ά. Τζ. προέβαλε το ακόλουθο επιχείρημα: παρέθεσε ένα απόσπασμα από κείμενο του Ν. Ανδριώτη, όπου ο αείμνηστος γλωσσολόγος μιλάει για επιβίωση διαλεκτικών στοιχείων σε διάφορες φάσεις της Ελληνικής. Το χωρίο, όμως, αυτό είναι εντελώς άσχετο με το συζητούμενο θέμα και δεν αποδεικνύει σε καμιά περίπτωση ότι «διεσώθη ο δωρικός τύπος “αὖς”», όπως διατείνεται η Ά. Τζ. ή ότι «ο Κοραής έχει δίκηο [sic]», όπως αγλωσσολόγητα γράφει. Αντίθετα, το αττικό ὠτίον, από όπου προέρχεται το σωζόμενο σε νεοελληνικές συντηρητικές διαλέκτους ωτίν, ήταν αυτό που έδωσε τον τύπο αφτί. Για την επιβίωση, όμως, του τ. ωτίν στις διαλέκτους του Πόντου και της Καππαδοκίας, η φιλόλογος αποφεύγει να κάνει λόγο αφήνοντας αναπάντητο το σχετικό ερώτημα που της ετέθη.

[...]

Δεν έχει επιστημονική βάση η απόπειρα του Αθανασίου Αβελλίου να ετυμολογήσει το αβγό από το αὐγάζω «φωτίζω» και το αφτί από τη δοτική τῷ αὐτί του δωρ. αὖς, προκειμένου να υποστηρίξει τις γραφές με -υ- (περιοδ. Δαυλός, Αύγουστος-Σεπτέμβριος 2002). Το ρ. αὐγάζω δεν μπορεί να δώσει ένα τέτοιο παράγωγο όπως το αυγό, ούτε μπορεί το αυτί να προέρχεται από τύπο δοτικής!

Σε χωρίο του Τριανταφυλλίδη (1965: 326) μπορεί να εντοπίσει κανείς την πραγματική αιτία της προσκόλλησης ορισμένων στις αναθεωρημένες από τη γλωσσική επιστήμη γρ. αυτί, αυγό (αντί των ορθών αφτί, αβγό)· ο αείμνηστος γλωσσολόγος είχε πει κάποτε απευθυνόμενος στον Γάλλο νεοελληνιστή Η. Pernot:

«[…] ὅταν ἐπιστρατεύωνται προλήψεις βαθιοριζωμένες, ὅταν ἐξαφανίζεται ἡ λογική καὶ ξεσποῦν τὰ πάθη, φαντάζεστε πὼς ἀπομένει καιρὸς γιὰ ἐξήγηση καὶ συζήτηση γιὰ τὸ ἂν χρειάζωνται τὰ αὐτιά -φ- ἢ -υ;».

Γράφει ο Κωνσταντίνος Πιστιόλης σε διαδικτυακό χώρο:

«[...] αφτί και [...] αβγό. Και τώρα το θυμηθήκαμε αυτό, μετά από τουλάχιστον 1000 χρόνια που έγινε αυτή η εξέλιξη της λέξης και η μεταγραφή της; Και θα πετάξουμε 800 χρόνια μεσαιωνικής ιστορίας και άλλα 200 νεότερη που γράφεται “αυτί”; Και μεις στο Μεσολόγγι λέμε το “ποδάρι” αντί για “πόδι” και υπάρχει και επιχείρημα ότι είναι σωστότερο, (υποκοριστικό “ποδαράκι” αντί για “ποδάκι”), αλλά δεν προτείνει κανένας να αντικαταστήσουμε τη λέξη “πόδι” [...] Το θέμα είναι ότι το κράτος προωθεί τροποποιήσεις της επίσημης γλώσσας (συγκεκριμένα απλοποίηση) και πάντα ακούγονται ένα σωρό επιχειρήματα ΜΟΝΟ προς αυτήν την κατεύθυνση».

Σχόλια: βασικός σκοπός εδώ είναι να δειχθεί ότι οι γρ. αυτί και αυγό δεν είναι δικαιολογημένες ετυμολογικά. Αν κάποιος δεν θέλει να εγκαταλείψει τη γρ. αυτί, ας την επιλέξει, αλλά δεν θα ακολουθεί την ετυμολογική γραφή της συγκεκριμένης λέξης. Πάντως, όπως δεν είναι εύκολο να αγνοηθούν οι γρ. αυτί και αυγό, που είναι οι συνηθέστερες, έτσι δεν είναι εύκολο να παραβλεφθούν και οι γρ. αφτί και αβγό, που και αυτές χρησιμοποιούνται κατά κόρον και αποτελούν αναπόσπαστο τμήμα της γλωσσικής πραγματικότητας. Ο παραλληλισμός με το πόδι- ποδάρι είναι άστοχος, γιατί εδώ μιλάμε για θέματα ετυμολογικής ορθογραφίας. Δικαιολογημένα δεν προτείνει κανείς να αντικατασταθεί το πόδι από το ποδάρι, που άλλωστε στην Κοινή Νεοελληνική έχει μια τέτοια υφολογική χροιά, ώστε δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί ακριβώς στη θέση του πόδι. Διαφορετικό είναι το θέμα του αφτί (και του αβγό): πρόκειται για ορθογραφικά θέματα. Και ας επαναληφθεί ότι οι γραφές αυτές είναι υπαρκτές. Τέλος, με αφορμή τις γρ. αυτί και αυγό, δεν είναι σωστό να γίνεται λόγος για «απλοποίηση». Από τα προαναφερθέντα είναι σαφές ότι οι γρ. αφτί και αβγό δεν είναι απλοποιημένες.

(βλ. περισσότερα στην έντυπη μορφή του βιβλίου)

Προσθήκη (2011)
Στην πρώτη παράγραφο του παραπάνω κειμένου εξηγώ εν συντομία γιατί οι γραφές αφτί και αβγό είναι ετυμολογικά σωστές. Εκεί περικλείεται το βασικό επιχείρημα: πρόκειται για νέους φθόγγους και δεν δικαιολογείται ετυμολογικά το υ. Το υ φυσικά εξακολουθεί να σημειώνεται σε λέξεις όπου είναι ετυμολογικά βάσιμο, όπως λ.χ. στις λέξεις γυναίκα και αυτός. Και μάλιστα, σύμφωνα με τα διδάγματα της γλωσσολογίας, η ετυμολογική ορθογραφία αντανακλά συνήθως μια παλαιότερη προφορά (το γυναίκα και το αυτός δεν προφέρονταν ανέκαθεν όπως σήμερα). Αυτά είναι γνωστά σε όποιον έχει στοιχειώδεις γλωσσολογικές γνώσεις. Ένας ομοϊδεάτης του ηλεκτρολόγου-μηχανικού Φειδία Μπουρλά, ο “Αλεξίνοος”, ισχυρίζεται ότι με τα γραφόμενά μου για το αφτί και το αβγό υποδεικνύω έναν τρόπο να αποβάλει ο ελληνίζων το ελληνίζειν (sic). Πώς να επιχειρηματολογήσεις, όταν κάποιος έχει τέτοιες ιδεοληψίες;

Παρακάτω γράφει:

«Δηλαδή, οι “καινούργιοι φθόγγοι” ([f] [v]) – ήτοι τα γράμματα (διότι περί αυτού πρόκειται) υπάρχουν εις την ελληνική γλώσσα… Αλλά, ώσπου να θεσμοθετηθούν, ας …βολευτούμε με τα [φ] και [β].
Το πρόβλημα που προσπαθεί να επιλύσει ο Κύριος Αργυρόπουλος είναι η δυσκολία αντικατάστασης του “υ” από το “ι”. Πρέπει να προηγηθεί η αντικατάστασή του “υ” με τα “β” και “φ” εκεί όπου ακούγεται έτσι…
Ο νοών νοείτω…».

Τι ανακρίβειες και τι ιδεοληψίες είναι αυτές; Πρώτον, άλλο φθόγγοι και άλλο γράμματα. Δεύτερον, δεν πρόκειται για καθιέρωση των f και v στην Ελληνική ως γραμμάτων. [f] [v] είναι η φωνητική μεταγραφή του φ και του β αντίστοιχα. Τρίτον, για ποια αντικατάσταση του υ από το ι κάνει λόγο ο ομοϊδεάτης του Φ. Μπουρλά; Τέταρτον, δεν πρόκειται για «αντικατάστασή του υ με τα β και φ, εκεί όπου ακούγεται έτσι». Εξήγησα γιατί είναι ετυμολογικά αδικαιολόγητο το υ στο αφτί και το αβγό. Δεν θα αντικατασταθεί το υ με β και φ «εκεί όπου ακούγεται έτσι». Και στα αυλή και αυτός ακούγεται [v] και [f] αντίστοιχα, αλλά το υ είναι ετυμολογικά βάσιμο, γι’ αυτό δεν γεννάται θέμα αντικατάστασής του. Πότε υποστήριξα τη φωνητική γραφή ή το λατινικό αλφάβητο; Στα γραφόμενα του “Αλεξινόου” φαίνεται η σύγχυση που διακατέχει έναν ημιμαθή (εθνικιστή ή μη). Δεν έχει ξεκαθαρίσει καν βασικές έννοιες. Και όμως, αποδίδει στους άλλους κατηγορίες με υπονοούμενα του τύπου Ο νοών νοείτω. Και βέβαια ο Φειδίας Μπουρλάς πρόθυμα δημοσιεύει αυτές τις ανακρίβειες. Αν κάποιος από εμάς όμως του στείλει σχόλιο, δεν θα το αναρτήσει. Δεν ενδιαφέρεται για την επιστημονική αλήθεια, είναι προφανές.

Στη συζήτηση παρεμβαίνει και ο ίδιος ο Φειδίας Μπουρλάς, που γράφει:

«Το επιχείρημα του Β.Α. που μεταφέρατε για την ορθογραφία του “αυτιού” και του “αυγού” είναι γελοίον» [sic].

Πρώτον, δεν είναι γελοίο επιχείρημα. Είναι πολύ λογικό, για όποιον ξέρει λίγη γλωσσολογία. Δεύτερον, δεν πρόκειται για δικό μου επιχείρημα. Για τις ετυμολογικά βάσιμες γραφές αφτί και το αβγό έχουν επιχειρηματολογήσει γλωσσολόγοι όπως ο Μ. Τριανταφυλλίδης και ο Γ. Μπαμπινιώτης και έχουν προβάλει το ίδιο ακριβώς επιχείρημα. Και γενικά, δεν υπάρχει κανένας γλωσσολόγος που να υποστηρίζει τις γραφές αυτί και αυγό ως ετυμολογικές. Και τρίτον, γελοίο είναι αυτό που κάνει ο Φειδίας Μπουρλάς: Χωρίς να προβάλει κανένα αντεπιχείρημα, χαρακτηρίζει γελοίο ένα επιχείρημα, εκφέροντας λόγο κενό περιεχομένου και χρησιμοποιώντας στομφώδες ύφος. Δεν έχει επιχειρήματα και νομίζει ότι με εύκολα και υβριστικά λόγια θα διαγράψει μεμιάς ένα επιχείρημα ή μια ολόκληρη επιχειρηματολογία. Τα κείμενα και τα σχόλια του Φειδία Μπουρλά και των ομοϊδεατών του δείχνουν έναν θλιβερό συνδυασμό ημιμάθειας και ακραίας ιδεολογίας. Αυτά τα δύο βέβαια συνδέονται μεταξύ τους.

ΥΓ.: Βλ. εδώ ένα ακόμη κρούσμα της κριτικής του Μπουρλά, καθώς και δικά μου σχόλια.

Στο υποκεφάλαιο αυτό θα μας απασχολήσει εκτενέστερα ο συμβατικός χαρακτήρας του γλωσσικού σημείου, με αφορμή διάφορα σχόλια που δημοσίευσε στο ιστολόγιό του ο Φειδίας Ν. Μπουρλάς, ηλεκτρολόγος-μηχανικός.

Κατ’ αρχήν, αξίζει να διευκρινιστεί ότι οι γλωσσολόγοι, τουλάχιστον όσοι γράφουν στη σελίδα μας, δεν υποστηρίζουν κάτι το «προοδευτικό» ούτε αυτοαποκαλούνται «προοδευτικοί». Συμβαίνει μάλιστα να μην ανήκουν όλοι στον ίδιο ιδεολογικό χώρο. Γενικά, όμως, οι όποιες συζητήσεις αφορούν κυρίως σε θέματα γλώσσας. Αυτό είναι το γενικό θέμα της σελίδας.Και ο σκοπός της είναι η ανασκευή των ισχυρισμών που έχουν προβάλει για θέματα γλώσσας οι «αρχαιολάτρες». Δεν εισηγούμαστε τίποτε το «προοδευτικό», έτσι γενικά και αόριστα.

Ο ίδιος σχολιαστής γράφει (δικά του τα έντονα γράμματα):

«θα έχετε ακούσει πολλά για το εγγενές νόημα των Ελληνίδων λέξεων· άλλα σοβαρά και άλλα… ουφολογικού τύπου».

Δεν είναι σαφές ποια είναι τα σοβαρά που έχουν ειπωθεί «για το εγγενές νόημα των Ελληνίδων λέξεων». Το βέβαιο είναι ότι τα μη σοβαρά δεν είναι μόνο τα «ουφολογικού τύπου». Για παράδειγμα, έχουμε ασκήσει κριτική σε ισχυρισμούς «για το εγγενές νόημα των ελληνικών λέξεων» οι οποίοι δεν είναι «ουφολογικοί», αλλά ούτε και σοβαροί.

Ο συνομιλητής μας συνεχίζει:

«μερικά από αυτά είναι πράγματι ό,τι πρέπει για τις διασκεδαστικές μεταμεσονύκτιες εκπομπές του Χαρδαβέλλα· και δυστυχώς δίνουν εύκολο πάτημα στους “προοδευτικούς” (αν και πίσω από τις επιφανειακές τερατολογίες υπάρχει ενίοτε κάτι ουσιώδες…)».

Κατ’ αρχήν, εμείς εδώ δεν αναιρούμε μόνο τα τερατώδη, αλλά και αυτά που εκ πρώτης όψεως βρίσκονται σε καλύτερη κατάσταση. Και δεν έχουμε ανάγκη από «εύκολα πατήματα». Όσο για το «ουσιώδες» που κρύβουν οι τερατολογίες, δεν αναφέρεται παράδειγμα.

Δεν είναι σαφές το περιεχόμενο που δίνεται στη λ. νεογλωσσολόγοι. Τα ειρωνικά σχόλια (π.χ. «οι “προοδευτικοί” νεογλωσσολόγοι», «“κατατροπώνουν” τους “αδαείς εθνικιστές”», «ο “προοδευτικός”… εθνικιστοφάγος», «η ημετέρα ταπεινότης») δεν έχουν κανένα νόημα, εφόσον δεν είναι ικανά να αναιρέσουν το γεγονός ότι οι εθνικιστές είναι πράγματι αδαείς σε θέματα γλώσσας. Αυτή είναι η πραγματικότητα και δεν αλλάζει με ειρωνικά σχόλια. Και κανέναν δεν χαρακτηρίσαμε ταπεινό. Εφόσον όμως ασχολείται με θέματα που δεν κατέχει, όπως ο Αδαμάντιος Κρασανάκης, ο Απόστολος Τζαφερόπουλος ή ο Άδωνις Γεωργιάδης, θα υφίσταται την κριτική.

Γράφουμε στο κυρίως κείμενο της ιστοσελίδας:

«δύο βασικές αρχές της γλωσσολογίας διαφοροποιούν το προεπιστημονικό από το επιστημονικό στάδιο στην ετυμολογική έρευνα των λέξεων».

Και ο συνομιλητής μας σχολιάζει:

«Βολική γενίκευση: Προκαταβολικά χαρακτηρίζει “προεπιστημονικό” οτιδήποτε προφανώς αντιτίθεται στις “επιστημονικές” απόψεις του».

Απάντηση: τίποτε το …βολικό και καμία γενίκευση. Στα πλαίσια της διαχρονικής θεώρησης της ετυμολογίας, διακρίνονται δύο στάδια, το προεπιστημονικό και το επιστημονικό. Αυτά είναι τα θέματα των σχετικών υποκεφαλαίων, επομένως δεν είναι δυνατόν να μη χρησιμοποιηθούν οι λ. προεπιστημονικό και επιστημονικό. Και κανείς δεν χαρακτηρίζει προεπιστημονικό οτιδήποτε έρχεται σε αντίθεση με τις απόψεις του. Οποιοσδήποτε γλωσσολόγος, με στοιχειώδεις επιστημονικές γνώσεις, μπορεί να διαβεβαιώσει ότι οι περισσότερες ετυμολογήσεις του πλατωνικού Κρατύλου και άλλων αρχαίων κειμένων δεν είναι έγκυρες. Άρα, οι ετυμολογήσεις αυτές δεν έρχονται σε αντίθεση με τις «απόψεις» ενός συγκεκριμένου προσώπου. Δεν είναι υποκειμενικό το θέμα. Επίσης, τα εισαγωγικά στη λ. επιστημονικές δεν έχουν κανένα νόημα. Είναι πολύ βολικό για κάποιον με την προσθήκη εισαγωγικών στη λ. επιστημονικές να «αναιρεί» επιχειρήματα. Δυστυχώς γι’ αυτόν όμως, τα εισαγωγικά στη λ. επιστημονικές (απόψεις) δεν είναι αρκετά.

Ο ίδιος σχολιαστής αναρωτιέται αν τα λεγόμενα για το προεπιστημονικό στάδιο στην ετυμολογική έρευνα των λέξεων ισχύουν «όσον αφορά [...] και γενικώς την κεντρική ιδέα του “Κρατύλου”, την σχέση λόγου και φύσεως». Εδώ παραπέμπουμε στα όσα προαναφέρθηκαν σχετικά με την εσωτερική σχέση σημάνσεως, δηλ. τη σχέση μεταξύ σημαινομένου και σημαίνοντος. Γι’ αυτήν τη σχέση γίνεται λόγος από τον Saussure. Αυτή μας ενδιαφέρει. Η κεντρική ιδέα του Κρατύλου και ο ίδιος ο πλατωνικός διάλογος έχουν γενικότερη, φιλοσοφική αξία.

Ο Φειδίας Μπουρλάς κάνει λόγο για «απόψεις των τσουβαλιασμένων αδιακρίτως “αρχαιολατρών”, κατά των οποίων αδιακρίτως εξαπολύονται κατάρες». Κανείς δεν είπε ότι οι «αρχαιολάτρες» δεν διακρίνονται μεταξύ τους. Και μάλιστα έχει τονιστεί από έναν διαδικτυακό σχολιαστή ακριβώς αυτό, ότι δηλ. διαιρούνται σε υποομάδες: «οι “αρχαιολάτρες”: δεν είναι μόνο ένα είδος. Είναι πολλές ομάδες, συχνά αλληλοσυγκρουόμενες». Επομένως, δεν «τσουβαλιάζονται αδιακρίτως». Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι δεν τους αναγνωρίζονται και κοινά στοιχεία, που είναι υπαρκτά, π.χ. η απόκλιση από τη γλωσσική επιστήμη. Όσο για τις «κατάρες», πρόκειται για άλλη μία βολική λέξη την οποία χρησιμοποιεί ο συνομιλητής μας, προφανώς επειδή δεν μπορεί να αναιρέσει τα γλωσσολογικά επιχειρήματα με τα οποία αποδεικνύεται αντιεπιστημονική η μέθοδος των «αρχαιολατρών». Τον βολεύει, λοιπόν, να χαρακτηρίσει τα επιχειρήματα των γλωσσολόγων «κατάρες». Από εκεί και πέρα, οι απαντήσεις στους «αρχαιολάτρες» είναι πράγματι μαχητικές. Αλλά περιλαμβάνουν επιχειρήματα.

Στο κυρίως κείμενο της ιστοσελίδας παραθέτουμε την πρώτη βασική αρχή της επιστημονικής ετυμολογίας, «αυτή που ορίζει ότι η σχέση ανάμεσα στο περιεχόμενο και τη μορφή μιας λέξης είναι συμβατική». Και ο σχολιαστής των κειμένων μας παρατηρεί:

«ανακρίβεια: Δεν είναι η άποψη της γλωσσολογίας· είναι μία, βασική βεβαίως, γλωσσολογική προσέγγιση, σε αντιδιαστολή με άλλες, εξίσου επιστημονικές, όπως οι νατουραλιστικές και γνωσιολογικές προσεγγίσεις. Και ούτε αφορά ολόκληρο το ζήτημα της σχέσεως λόγου και φύσεως».

Απάντηση: η θέση ότι το περιεχόμενο και η μορφή μιας λέξης έχουν μεταξύ τους συμβατική σχέση αποτελεί πράγματι την άποψη της γλωσσολογίας. Κανείς γλωσσολόγος δεν διδάσκει ότι η σχέση αυτή είναι φυσική. Άλλωστε, δεν μπορεί να αποδειχθεί ότι η σχέση σημαινομένου- σημαίνοντος είναι φυσική. Οι άλλες (μάλλον διεπιστημονικές) προσεγγίσεις δεν αναιρούν το γεγονός ότι η συμβατικότητα της σχέσης σημαινομένου- σημαίνοντος αποτελεί την άποψη της γλωσσολογίας. Τέλος, είπαμε ποια είναι η γλωσσολογική προσέγγιση του θέματος (βλ. τα προαναφερθέντα για την εσωτερική σχέση σημάνσεως).

Ο συνομιλητής μας ανέτρεξε σε μια ιστοσελίδα όπου γίνεται λόγος για το γλωσσικό σημείο. Φυσικά, δεν είναι σε θέση να καταλάβει τις «νατουραλιστικές και γνωσιολογικές προσεγγίσεις» για τις οποίες κάνει λόγο. Στην ίδια την ιστοσελίδα όπου παραπέμπει, αναφέρονται τα εξής (δικά μου τα έντονα γράμματα):

«αξίζει πάντως να σημειωθεί ότι μέχρι τώρα δεν έχει βρεθεί ούτε ένα παράδειγμα λέξης η οποία να έχει κάποιο φυσικό δεσμό με το αντικείμενο που συμβολίζει. Θα μπορούσε κανείς να εξαιρέσει την ονοματοποιία, παρόλο που είναι συζητήσιμο κατά πόσο οι λέξεις που υποτίθεται [ότι] αποτελούν μίμηση φυσικών ήχων τούς μιμούνται πραγματικά».

«η κριτική αυτή [ενν. η μαρξιστική] δεν αναφερόταν [...] στη σχέση ανάμεσα στο σημαίνον και το σημαινόμενο, όπως τα προσδιόριζε ο de Saussure, αλλά στη σχέση ανάμεσα στο σημείο και την αντικειμενική πραγματικότητα. Ούτε όμως η ανάλυση του Benveniste αναφέρεται στο είδος της αυθαιρεσίας που προσδιόρισε ο de Saussure».

«τόσο ο de Saussure, όσο και ο Benveniste είχαν δίκιο, για τον απλούστατο λόγο ότι έβλεπαν το ίδιο πράγμα από διαφορετική οπτική γωνία».

Ο σχολιαστής των κειμένων μας, αφού παραπέμπει στην ανωτέρω ιστοσελίδα, συμπεραίνει: «Κριτική επιδέχεται και ο de Saussure, λοιπόν». Απάντηση: και βέβαια επιδέχεται κριτική. Είναι γνωστό ότι βασικές θέσεις του Saussure έχουν τροφοδοτήσει συζητήσεις. Στον ίδιον, όμως, τον Ελβετό ανήκει μια χαρακτηριστική ρήση: «συχνά είναι ευκολότερο να ανακαλύψεις μιαν αλήθεια από το να βρεις τη σωστή της θέση». Ο συνομιλητής μας έκανε το πιο εύκολο: ανακάλυψε σε κάποια ιστοσελίδα μιαν αλήθεια (την κριτική που έχει ασκηθεί στον Saussure). Δεν κατάφερε, όμως, να κάνει το λιγότερο εύκολο: να βρει τη σωστή θέση αυτής της αλήθειας. Με άλλα λόγια, οι «νατουραλιστικές και γνωσιολογικές προσεγγίσεις» δεν έχουν καμία σχέση με τη συζήτηση που γίνεται μεταξύ γλωσσολόγων και «αρχαιολατρών» για θέματα γλώσσας. Οι «νατουραλιστικές και γνωσιολογικές προσεγγίσεις» δεν μπορούν να δώσουν επιχειρήματα στους «αρχαιολάτρες». Ακόμη κι αν «κατατροπωθεί» o Saussure, οι ισχυρισμοί των «αρχαιολατρών» παραμένουν αντιεπιστημονικοί. Για παράδειγμα, ακόμη κι αν μπορούσε να αποδειχθεί η φυσική σχέση των μερών του γλωσσικού σημείου, η άποψη του Τζαφερόπουλου ότι η Ελληνική είναι η μοναδική γλώσσα στον κόσμο με φυσική σχέση σημασίας- μορφής των λέξεων εξακολουθεί να είναι πέρα για πέρα αντιεπιστημονική. Ακόμη κι αν μπορούσαν να αναιρεθούν πλήρως τα διδάγματα του Saussure, με αποδείξεις για τη φυσική σχέση σημαινομένου- σημαίνοντος, αυτός ο φυσικός δεσμός θα ίσχυε για όλες τις γλώσσες του κόσμου και όχι βεβαίως μόνο για την Ελληνική… Άρα, καλό είναι να ξέρουμε τι λέμε και γιατί το λέμε. Όχι να παπαγαλίζουμε (χωρίς φυσικά να τις καταλαβαίνουμε) τις κριτικές στον Saussure, νομίζοντας ότι κάτι πετύχαμε. Οι «νατουραλιστικές και γνωσιολογικές προσεγγίσεις» στη θεωρία του γλωσσικού σημείου δεν δικαιώνουν τους «αρχαιολάτρες»!

Στο κυρίως κείμενο της ιστοσελίδας παραθέτουμε και τη δεύτερη βασική αρχή της επιστημονικής ετυμολογίας, «αυτή που ορίζει ότι οι γλωσσικές μεταβολές δεν έχουν συμπτωματικό χαρακτήρα, αλλά βασίζονται σε φωνολογικούς νόμους». Και ο συνομιλητής μας κάνει το ακόλουθο σχόλιο για τις δύο βασικές αρχές, (α) και (β): «αντίφαση: Το (β) ορθόν μεν, αντιβαίνει στο (α) δε». Απάντηση: Kαμία αντίφαση. Το (β) δεν αναιρεί το (α). Η αρχή ότι «οι γλωσσικές μεταβολές δεν έχουν συμπτωματικό χαρακτήρα, αλλά βασίζονται σε φωνολογικούς νόμους» (β’ αρχή) δεν αναιρεί την αρχή ότι «η σχέση ανάμεσα στο περιεχόμενο και τη μορφή μιας λέξης είναι συμβατική» (α’ αρχή), απλούστατα γιατί η α’ αρχή αναφέρεται στη «γλωσσογονία», τη δημιουργία της / μιας γλώσσας, ενώ η β’ αρχή στη μετέπειτα εξέλιξή της. Εκείνο που θα έλεγε ο κάθε γλωσσολόγος (υπάρχουν μερικές γενικά αποδεκτές θέσεις, που δεν αποτελούν προσωπικές απόψεις κανενός) είναι ότι ο χώρος της γλωσσογονίας δεν είναι επιστημονικά προσπελάσιμος. Δεν μπορούμε να μελετήσουμε επιστημονικά από γλωσσική άποψη μια τόσο μακρινή εποχή. Δεν μπορούμε να γνωρίζουμε αν την εποχή της γλωσσογονίας υπήρχε αιτιακή σχέση σημαινομένου- σημαίνοντος (και να αποδείξουμε μια τέτοια σχέση). Αυτή είναι η αλήθεια και δεν υπάρχει τίποτε το δογματικό στην πλευρά μας.

Ο ίδιος σχολιαστής γράφει:

«Εκτός εάν οι λέξεις επί χιλιετίες ολόκληρες εξελίσσονται βάσει νόμων, αλλά μόνο σε μία χρονική στιγμή, την αρχή (ποια αρχή; πλάστηκαν έτοιμες οι λέξεις σε κάποια χρονική στιγμή;) αυτής της διαδικασίας χιλιετιών, επλάσθησαν… καλά λίαν, αυθαιρέτως, εκ του μηδενός, από κάποιο εξωσυμπαντικό ον! (Αλλά και τότε, η μετέπειτα εξέλιξη και χρήση της γλώσσας επί χιλιετίες δεν έχει ούτε αυτή σχέση με την έννοια (και την εξέλιξη της έννοιας);) Και εάν τίς έπλασε κάποιος, για κάποιον λόγο δεν τίς έπλασε όπως τίς έπλασε; Όμως, αυτή η υπόθεση της… εξωγήινης κατασκευής έτοιμης, τέλειας γλώσσας είναι ούτως ή άλλως εξωφρενική. Το λογικό είναι ότι η γλώσσα εξελίχθηκε από τα απολύτως στοιχειώδη, τις απλές προτάσεις, τις απλές λέξεις, τις βασικές συλλαβές, τα επιφωνήματα και τις κραυγές, τους ήχους, τα χρώματα, τα φυσικά στοιχεία της μητέρας Φύσης. Αυθαίρετη αρχική λέξη δεν υπάρχει, διότι, απλούστατα, δεν υπάρχει καμμία αρχική λέξη ευθύς εξ αρχής· εάν δηλαδή ψάξουμε για το αρχικό “αυθαίρετον”, θα βρούμε ό,τι και αφού βγάλουμε όλες τις φλούδες του κρεμμυδιού· τίποτε.] Μήπως μάς δουλεύουν;»

«Αμφισβήτησα [...] τον ισχυρισμό σας ότι αυτή η ελάχιστη πληροφορία που περιέχει, αυτή η συγκεκριμένη, δεν έχει καμμία σχέση με την έννοια. Και για να γυρίσω στο βόδι, δεν μπορώ από το “μπου” να συμπεράνω πόσα νύχια έχει, ή μία οπλή, στο πόδι του το βόδι, ούτε αν είναι ήμερο και οργώνει τα χωράφια (αν και, αν το “μπου” τό κάνει βαριεστημένα, μάλλον ήμερο θα είναι), ούτε εάν στην κοινωνία της αρχαίας Αιγύπτου ήταν ένδειξη πλούτου και κοινωνικού στάτους η ιδιοκτησία βοοειδών, αλλά, εάν πω ότι είναι κάτι μεγάλο, χοντρό, δυνατό και ανθεκτικό, επειδή αυτές είναι στοιχειώδεις και βασικές έννοιες, πιθανώς μέσα θα πέσω. (Μπορεί και όχι, βεβαίως• μπορεί να προήλθε αλλιώς το “μπου”)».

Απάντηση: οι λέξεις πράγματι εξελίσσονται βάσει νόμων. Κανείς δεν είπε ότι «πλάστηκαν έτοιμες οι λέξεις σε κάποια χρονική στιγμή». Κανείς δεν είπε ότι η γλώσσα ως προς την εξέλιξη και τη χρήση της δεν έχει σχέση με τις έννοιες. Και βέβαια αυτοί που έπλασαν τις λέξεις κάπου βασίστηκαν. Γράφει χαρακτηριστικά ο Μπαμπινιώτης (1985α: 12):

«όσο είναι φυσικό ότι η αρχική ονομασία ενός αντικειμένου έχει κάποια αιτιώδη σχέσι με το δηλούμενο (δόθηκε λ.χ. με βάσι το χρώμα ή το σχήμα ή την χρήσι κ.λπ.), άλλο τόσο είναι αληθές ότι ήδη το όνομα χαρακτηρίζεται από υψηλό βαθμό συμβατικότητας, αφού κατ’ ανάγκην όλα τα χαρακτηριστικά του αντικειμένου πλην ενός δεν εμφανίζονται στην ονομασία. Άρα η λέξι ως όνομα, δηλ. η σχέσι δηλώσεως (denotatio), έχει στην προέλευσί της κάποιο στοιχείο αιτιότητας, ενώ υπερισχύει κι εδώ η συμβατικότητα. Αλλά είναι προφανές ότι επιστημονικά δεν είναι δυνατόν να μελετηθή η δημιουργία του ονόματος, γιατί προϋποθέτει στην πραγματικότητα αναγωγή στους χρόνους που δημιουργήθηκε η / μια γλώσσα (“γλωσσογονία”), που με την σειρά της σημαίνει περισσότερο εικοτολογία και ελάχιστα επιστήμη. Ακόμη, ό,τι ενδιαφέρει κυρίως τον μελετητή της γλώσσας δεν είναι η δήλωσι, αλλά, όπως με μεγάλη σαφήνεια έδειξε ο Saussure, η σήμανσι (significatio), δηλ. η εσωτερική σχέσι σημασίας (περιεχομένου ή, αλλιώς, πληροφορίας) και μορφής (εκφράσεως ή φωνολογικής δηλώσεως του περιεχομένου)».

Είναι προφανές ότι ο συνομιλητής μας συγχέει: πρώτον, τη γλωσσογονία με τη γλωσσολογία· δεύτερον την εξωτερική σχέση δηλώσεως με την εσωτερική σχέση σημάνσεως. Κανείς δεν μίλησε για «αυθαίρετη αρχική λέξη». Η επισήμανση ότι αδυνατούμε να προσπελάσουμε επιστημονικά την εποχή της γλωσσογονίας δεν εμπεριέχει τίποτε το αντιεπιστημονικό και δογματικό. Αντιεπιστημονικό και δογματικό είναι να μιλάει κανείς με βεβαιότητα για τόσο μακρινούς χρόνους και να κάνει λόγο για φυσική σχέση σημασίας- μορφής (βασιζόμενος σε λίγες, ηχομιμητικές λέξεις και γενικεύοντας –αυτή είναι η μέθοδος μερικών). Και, ας πούμε ότι η λ. (ὁ) βοῦς είναι ηχομιμητική λέξη (αναπόδεικτος ισχυρισμός). Σε χιλιάδες περιπτώσεις λέξεων, δεν στέκει μια τέτοια ερμηνεία, όπως αυτή που δίνει ο συνομιλητής μας (περί ηχομιμητικών λέξεων). Για παράδειγμα, στην περίπτωση της λ. (ἡ) χείρ, πώς δικαιολογείται η συγκεκριμένη διαδοχή φωνημάτων; Το να πει κανείς «δεν αποκλείεται να είναι φυσική η σχέση σημασίας- μορφής» δεν αποδεικνύει ότι αυτή η σχέση είναι πράγματι φυσική!

Και όταν ο Saussure χαρακτηρίζει αυθαίρετο το γλωσσικό σημείο, εννοεί ότι είναι αναιτιολόγητο, δηλ. χωρίς κανέναν φυσικό δεσμό σημαινομένου- σημαίνοντος (μιλάει δηλ. για την εσωτερική σχέση σημάνσεως, τη σχέση σημαινομένου- σημαίνοντος στο εσωτερικό του γλωσσικού σημείου). Κανείς δεν είπε ότι οι πρώτοι δημιουργοί του ονόματος ενός αντικειμένου δεν βασίστηκαν στο ίδιο το αντικείμενο. Αυτή όμως είναι η εξωτερική σχέση δηλώσεως μεταξύ ονομάτων- πραγμάτων και ο Saussure δεν ασχολείται με αυτήν.

«Αυθαιρέτως» δεν σημαίνει «εκ του μηδενός», όπως νομίζει ο Φειδίας Μπουρλάς. Το «αυθαιρέτως» στη θεωρία του γλωσσικού σημείου αντιδιαστέλλεται στο «με φυσικό τρόπο».

Ο ίδιος συμπληρώνει:

«το κακό είναι ότι ορισμένα τεκμηριωμένα επιστημονικά συμπεράσματα, λαμβάνονται εν συνεχεία ως πυρομαχικά από ορισμένους, και χρησιμοποιούνται γενικευμένα, αυθαιρέτως και διαστρεβλωμένα με… πολεμικό ύφος κατά των… επαράτων εθνικιστών! Και γιατί;»

Απάντηση: απλούστατα, αυτά τα «πυρομαχικά» δίνουν την κατάλληλη απάντηση σε «αρχαιολάτρες» για αντιεπιστημονικές- αγλωσσολόγητες απόψεις που υποστηρίζουν. Η άποψη, π.χ., ότι η Ελληνική είναι η μόνη «νοηματική» γλώσσα κτλ. δεν έχει επιστημονική βάση. Απλούστατα, λοιπόν, τα διδάγματα του Saussure δίνουν απαντήσεις στους εθνικιστές, που δεν ξέρω αν είναι επάρατοι, αλλά είναι σίγουρα άσχετοι με το αντικείμενο. Καμία γενίκευση, αυθαιρεσία ή διαστρέβλωση δεν υπάρχει στην πλευρά μας. Το ύφος μας δεν είναι περισσότερο …πολεμικό από αυτό των εκπροσώπων της αντίπαλης πλευράς.

Το ακόλουθο απόσπασμα από το κείμενο του συνομιλητή μας (δικά του τα έντονα γράμματα) κατέλαβε επάξια θέση σε ιστοσελίδα με ευτράπελα:

«Γιατί καίγονται τόσο οι “προοδευτικοί” να αποδείξουν ότι οι Ελληνίδες λέξεις μας είναι αυθαίρετες; Μα, ηλίου φαεινότερον! Για να τίς αποχαρακτηρίσουν ακριβώς από Ελληνίδες! Για να εξαχθεί το λογικό συμπέρασμα: Αφού οι λέξεις είναι αυθαίρετες, τότε καμμία λέξη δεν έχει ιδιαίτερη αξία (πάνε και οι κυματιστοί αμπελώνες και τα υπέρθυρα των εκκλησιών του Ελύτη…), και άρα μπορούμε να λέμε ό,τι θέλουμε! Να εισάγουμε ό,τι αμερικάνικους ή… αλβανικούς νεολογισμούς θέλουμε! Να πετάξουμε τα αρχαία στα σκουπίδια· δεν έχουν τίποτε το ιδιαίτερο, καμμία ταυτότητα και πολιτιστικό φορτίο! Ίδια τα Ελληνικά, ίδια τα… λαθρομεταναστευτικά! Να διδασκόμαστε μόνο αμερικάνικα, αλβανικά και τούρκικα! Ζήτω η παγκοσμιοποίηση και ο αφελληνισμός! Και η εθνική μας ταυτότητα είναι αυθαίρετη και δεν σημαίνει τίποτε! (Όχι, δεν οδηγούν εκεί οι παρατηρήσεις του de Saussure· οι “προοδευτικοί” θέλουν να πάνε, σώνει και καλά, εκεί, και τον χρησιμοποιούν και εκεί όπου καμμία σχέση δεν έχει!) [...] Αλλά θα συνεχίσουμε την κριτική μας επί των ανθελληνικών επιδιώξεων των “προοδευτικών” νεογλωσσολόγων… [...] Αυτό θέλουν οι “προοδευτικοί”, αυτό τους καίει, αυτό επιδιώκουν, γι’ αυτό μάχονται. Και αυτό πρέπει να συζητήσουμε. (Ασχέτως των σωστών ή λανθασμένων παρατηρήσεων του de Saussure· που πολλές είναι σωστές, όντως, αλλά χρησιμοποιούνται λανθασμένα και για άλλους σκοπούς: την υπηρεσία της παγκοσμιοποίησης.)»

Η συμβατική σχέση σημαινομένου- σημαίνοντος αποτελεί ένα ειδικό, γλωσσολογικό θέμα. Δεν παύουν οι λέξεις να έχουν «πολιτιστικό φορτίο». Χωρίς να έχει καταλάβει τη θεωρία του γλωσσικού σημείου, χωρίς να είναι σε θέση να διακρίνει βασικές έννοιες (π.χ. τη δήλωση και τη σήμανση), ο συνομιλητής μας βγάζει ανυπόστατα συμπεράσματα, που συν τοις άλλοις είναι και αστεία. Η υπηρεσία της παγκοσμιοποίησης είναι, λέει, ο σκοπός μας!

Γράφουμε στο κυρίως κείμενο της ιστοσελίδας (βλ. παραπάνω): «σύμφωνα με την πρώτη αρχή, αυτήν του Saussure, ο δεσμός που ενώνει το σημαινόμενο με το σημαίνον ενός γλωσσικού σημείου, δηλ. η σχέση σημασίας και μορφής μιας λέξης, έχει συμβατικό και όχι αιτιακό χαρακτήρα. […] Αν ο δεσμός ανάμεσα στο περιεχόμενο και την έκφραση μιας λέξης ήταν αιτιακής φύσεως, δεν θα παρατηρούνταν διαφορές ανάμεσα στις φυσικές γλώσσες που μιλούν οι άνθρωποι ανά τον κόσμο. […]».

Ο ίδιος σχολιαστής παραπλανητικά «χρεώνει» σε εμάς αυτό το τελευταίο («αν ο δεσμός […] ανά τον κόσμο»). Μα, πρόκειται για ένα γνωστό επιχείρημα που έχει επικαλεσθεί ο Saussure και πριν από αυτόν, με δικούς του όρους, ακόμη και ο Σέξτος Εμπειρικός. Στο κείμενό μας υπάρχουν παραπομπές και στον Saussure και στον Σέξτο Εμπειρικό.

Ο Φειδίας Μπουρλάς χαρακτηρίζει το προαναφερθέν επιχείρημα «αδικαιολόγητο λογικό άλμα» και αναφωνεί «έλεος». Και συμπληρώνει ειρωνικά:

«Λες και το ότι το νόμισμα ήρθε την μια φορά κορώνα και την άλλη γράμματα, δεν σημαίνει ότι υπάρχει εγγενής αιτία, ότι εγώ έριξα ένα νόμισμα, ούτε σχέση με την έννοια και το πράγμα “νόμισμα”, αλλά… “αυθαίρετες” κορώνες, γράμματα και μεταξωτές κορδέλες εκ του μηδενός! Θα έπρεπε να ερχόταν… πάντα το ίδιο, για να υπάρχει αιτία!»

Απάντηση: η παρομοίωση της δημιουργίας των λέξεων με τη ρίψη νομισμάτων είναι ανεπιτυχής. Δεν έχει σχέση το ένα με το άλλο. Όταν η σημασία «τρία» αντιπροσωπεύεται στην Ελληνική με το τρεις και στην Κινεζική με το εντελώς διαφορετικό san, το λογικό συμπέρασμα που εξάγεται είναι ότι δεν υπάρχει αιτιακή σχέση σημαινομένου- σημαίνοντος. Ουσιαστικά, το μόνο «επιχείρημα» που προβάλλεται είναι ότι …δεν αποκλείεται να υπάρχει αιτιακή σχέση και σε αυτήν και σε εκείνη την περίπτωση. Αυτή όμως δεν είναι λογική. Ας αποδειχθεί αυτή η αιτιακή σχέση έστω σε μία περίπτωση, π.χ. στο τρεις. Ποια φυσική- αιτιακή σχέση συνδέει τη συγκεκριμένη σημασία με αυτήν τη μορφή; Είναι προφανές ότι απάντηση σε ένα τέτοιο ερώτημα δεν υπάρχει. Επίσης, από το προαναφερθέν απόσπασμα προκύπτει ότι δεν έχει γίνει κατανοητό πώς ορίζεται η έννοια του αυθαίρετου στον Saussure. Είναι χαρακτηριστικό ότι ερμηνεύεται το «αυθαίρετες» με το «εκ του μηδενός». Ας σημειωθεί και πάλι ότι αυθαίρετο (γλωσσικό σημείο) στον Saussure σημαίνει αναιτιολόγητο, δηλ. χωρίς κανέναν φυσικό δεσμό σημαινομένου- σημαίνοντος (ο S. αναφέρεται στην εσωτερική σχέση σημάνσεως). Αυθαίρετο δεν σημαίνει «εκ του μηδενός», όπως νομίζει ο συνομιλητής μας…

Τα ειρωνικά σχόλια συνεχίζονται (δικά του τα έντονα γράμματα):

«λες και το bof και το oks δεν μπορεί να εμπεριέχουν κάποιες, διαφορετικές, από τις πάρα πολλές πτυχές της έννοιας “βόδι” και των μετέπειτα προσθηκών (ακόμη και η παρετυμολογία είναι γλωσσικός πλούτος) και εξελίξεως στην έννοια και στην λέξη κατά τόπους και χρόνους. Πάντως, έχουν σχέση με το βόδι, αμφότερες. (Και πάντως, το ότι οι λέξεις είναι διαφορετικές καθόλου δεν αποκλείει το να έχουν σχέση με την βασική έννοια –είτε έχουν σχέση είτε όχι πραγματικά!)».

Και πάλι συγχέεται η εξωτερική σχέση δηλώσεως με την εσωτερική σχέση σημάνσεως. Το bof και το oks μπορεί να έχουν κάποια αιτιώδη σχέση με το ίδιο το ζώο, αλλά και πάλι υπερισχύει η συμβατικότητα, αφού κατ’ ανάγκην τα περισσότερα χαρακτηριστικά του δηλούμενου αντικειμένου, δηλ. του ζώου, δεν εμφανίζονται στην ονομασία. Άρα, συμβατικά λέγεται έτσι το βόδι και όχι αλλιώς. Αλλά, ούτως ή άλλως, δεν μας ενδιαφέρει η σχέση ονόματος- πράγματος, δεν μας ενδιαφέρει η εξωτερική σχέση δηλώσεως. Μας απασχολεί η εσωτερική σχέση σημάνσεως. Και τα χαρακτηριστικά του όποιου ζώου, ακόμη κι αν το αρχικό του όνομα σχετιζόταν με αυτά, μπορούν κάλλιστα να δηλωθούν με ποικίλους τρόπους. Η σημασία του «μεγέθους» π.χ., αν μιλάμε για μεγάλο ζώο, δεν δηλώνεται κατ’ ανάγκην με συγκεκριμένη μορφή. Αυτό λέει ο Saussure. Για όποιον μπορεί να το καταλάβει. Συνέχεια:

«δεν χρειάζονται ανώτερα μαθηματικά, θεωρία πιθανοτήτων, χαοτική δυναμική (η αρχική κατάσταση δεν είναι εύκολο να προσδιοριστεί… αλλά η εξέλιξη είναι νομοτελειακό αποτέλεσμα των αρχικών συνθηκών και των μετέπειτα επιδράσεων• όχι… σύμβαση)· απλή λογική!»

Κατ’ αρχήν, δεν έχει γίνει αντιληπτό τι σημαίνει σύμβαση στην προκειμένη περίπτωση. Σημειωτέον ότι ο όρος συμβατικός αποδίδει σε γλωσσολογικά κείμενα το arbitraire «αυθαίρετο», δηλ. αναιτιολόγητο, του Saussure (βλ. Saussure 1979: 103). Ακόμη:

«Ο βους είναι ζώον χοντρόν, που κάνει μπουου… Ε, “βους” λέγεται, λοιπόν. Απλούστατη και προφανής η σχέσις λέξεως και πράγματος».

Σχόλιο: πόσες φορές θα πρέπει να πούμε ότι η σχέση σημαινομένου- σημαίνοντος δεν είναι η σχέση πράγματος- λέξης;

Ας παρατεθούν εδώ και τα εύστοχα σχόλια του γλωσσολόγου Δημήτρη Μ., που απευθύνεται στους «αρχαιολάτρες»:

«Καλά, τι νόημα έχει να συζητά κανείς μαζί σας; Αφού έχετε αναπτύξει δική σας θεωρία, ορολογία και μεθοδολογία για τη γλώσσα. Να σάς μεταφέρει κανείς τι λένε οι ειδικοί επιστήμονες; Προφανώς δεν σάς ενδιαφέρει… Τους έχετε υποκαταστήσει (στη φαντασία σας βεβαίως). Έτσι κι εγώ δεν θα σάς πικράνω. Μόνο μερικές ερωτήσεις: Από ποιον κατά τη γνώμη σας φτιάχτηκαν τα γλωσσικά σημεία; Από ανθρώπους ή κάτι άλλο; Αλλάζουν οι φυσικοί νόμοι; Τότε η μορφή των λέξεων γιατί μεταβάλλεται; Δεν είναι καθολικοί οι φυσικοί νόμοι; Τότε γιατί για την ίδια σημασία κάθε γλώσσα μπορεί να διαλέγει εντελώς διαφορετικούς φθόγγους; Αν η σχέση είναι φυσική, τότε, όπως φυσικά από τη σημασία προέκυψε η μορφή, δεν θα έπρεπε για τις άγνωστες λέξεις, με τρόπο φυσικό, αυθόρμητο και αβίαστο να συνάγουμε τη σημασία τους από το άκουσμά τους; Γιατί, αν σάς πω τη λέξη “μεφιτικός” θα κοιτάξετε ενδεχομένως λεξικό και, αν δεν την ξέρετε, δεν θα μπορείτε καν να μου πείτε, βάσει της γενικής εντύπωσης που δίνει ακουστικά / αρθρωτικά ή οπτικά / γραφολογικά, αν έχει θετική ή αρνητική σημασία; Τα ερωτήματα δεν έχουν τέλος. Γι’ αυτό σάς λέει και ο προηγούμενος σχολιαστής ότι πρέπει εσείς να αποδείξετε ότι η σχέση είναι φυσική και όχι ο υποστηρικτής της συμβατικότητας τη δική του εκδοχή. Δεχόμενοι τη συμβατικότητα στη σχέση μιας ακουστικής εικόνας με μια ιδέα (γιατί οι λέξεις βέβαια συνδέουν ήχους με ιδέες, όχι με συγκεκριμένα πράγματα του εξωτερικού κόσμου), απαλλασσόμαστε από όλα αυτά τα δυσάρεστα ερωτήματα».

Στην ανωτέρω ερώτηση «η μορφή των λέξεων γιατί μεταβάλλεται;» (εφόσον δεν αλλάζουν οι φυσικοί νόμοι και, υποτίθεται, η σημασία και η μορφή αλληλοσυνδέονται με φυσική σχέση), ο Φειδίας Ν. Μπουρλάς απαντά: «Γιατί όχι; Υπάρχουν φυσικοί νόμοι, οι οποίοι καθορίζουν την μεταβολή». Ώστε, τη γλωσσική μεταβολή καθορίζουν φυσικοί νόμοι;

Στην ερώτηση «αν η σχέση είναι φυσική, τότε, όπως φυσικά από τη σημασία προέκυψε η μορφή, δεν θα έπρεπε για τις άγνωστες λέξεις, με τρόπο φυσικό, αυθόρμητο και αβίαστο να συνάγουμε τη σημασία τους από το άκουσμά τους;», ο ίδιος απαντά:

«Φυσικά και όχι. Πρώτον, γνωρίζοντας τον καιρό σήμερα, δεν μπορούμε να τόν συμπεράνουμε για πριν από έναν μήνα ή μετά από έναν μήνα. Δεύτερον, δεν θα αρκούσε η λέξη μόνη της, αλλά ολόκληρο το σύστημα (με όλους τους παράγοντες δηλαδή που την επηρέασαν)».

Ανταπάντηση: o παραλληλισμός με τις καιρικές συνθήκες είναι άστοχος. Οι φυσικοί νόμοι είναι καθολικοί και έτσι δικαιώνεται ο Saussure για το επιχείρημα της μιας γλώσσας (σύμφωνα με το οποίο, αν ο δεσμός περιεχομένου- έκφρασης μιας λέξης ήταν αιτιακός, δεν θα παρατηρούνταν διαφορές στις φυσικές γλώσσες ανά τον κόσμο –βλ. ανωτέρω). Έπειτα, δεν μας διευκρινίζει ποιο είναι το «σύστημα» που αναφέρει και οι «παράγοντες» για τους οποίους κάνει λόγο. Δεν έχει αποδείξει και δεν μπορεί να αποδείξει ότι η σχέση σημαινομένου- σημαίνοντος είναι φυσική.

«Η εξέλιξη είναι χαοτική! Αναρίθμητες μπορεί να είναι οι λέξεις που θα προκύψουν. Από πού και ως πού αυτό σημαίνει ότι δεν ανάγονται στην ίδια αρχή; (Η ίδια αρχική κατάσταση, εάν δεχθεί διαφορετικές επιδράσεις, μπορεί να οδηγήσει σε διαφορετική τελική κατάσταση».

Αυτή είναι η απάντησή του στο ερώτημα «γιατί για την ίδια σημασία κάθε γλώσσα μπορεί να διαλέγει εντελώς διαφορετικούς φθόγγους;» Το ερώτημα που του ετέθη είναι εύλογο. Εφόσον οι φυσικοί νόμοι είναι καθολικοί, δεν είναι δυνατόν: πρώτον, και να είναι φυσική η σχέση σημασιών- μορφών• δεύτερον, και να υπάρχουν εντελώς διαφορετικές μορφές για τις ίδιες σημασίες στις διάφορες γλώσσες. Οι φυσικοί νόμοι είναι καθολικοί, για τις ίδιες σημασίες υπάρχουν εντελώς διαφορετικές μορφές στις διάφορες γλώσσες, επομένως η σχέση σημασιών- μορφών δεν είναι φυσική. Και, τέλος πάντων, αν εκείνος πιστεύει ότι η «διαφορετική τελική κατάσταση» έχει προέλθει από την «ίδια αρχική κατάσταση», θα πρέπει και να το αποδείξει. Τι θέλει δηλ. να μας πει, ότι το ελληνικό τρεις και το κινεζικό san, που και τα δύο έχουν τη σημασία «τρία», μπορεί να «ανάγονται στην ίδια αρχή»; Ας το αποδείξει!

«εκτός εάν φοβάστε μήπως οι “εθνικιστές” θεωρήσουν ότι η Ελληνική γλώσσα δεν είναι τυχάρπαστη» (Φ. Μπ.).

Tι σημαίνει τυχάρπαστη γλώσσα; Οι εθνικιστές ισχυρίζονται ότι η Ελληνική είναι η μόνη γλώσσα με φυσική σχέση σημαινομένου- σημαίνοντος. Και εμείς αποδεικνύουμε ότι δεν έχουν καταλάβει καν πώς ορίζεται γλωσσολογικά το σημαινόμενο, το σημαίνον κ.ά. Διορθώνουμε τα λάθη τους.

Στην επισήμανση ότι η σχέση σημαινομένου- σημαίνοντος δεν είναι φυσική, ο συνομιλητής μας αντιτάσσει:

«Καλώς, η σχέσις δεν είναι φυσική, είναι… αφύσικη! Πρέπει όμως να σάς πληροφορήσω ότι η φύσις δεν ανέχεται ανωμαλίες· το μόνον ζητούμενον για την εξ ορισμού φυσική σχέση είναι να εντοπιστεί, να αναλυθεί, να κατανοηθεί».

Απάντηση: ο σχολιαστής της εργασίας μας δεν μπορεί να μιλήσει με γλωσσολογικούς όρους. Η σχέση των μερών του γλωσσικού σημείου δεν είναι ούτε φυσική ούτε «αφύσικη»• είναι συμβατική. Η παρατήρηση ότι «η φύσις δεν ανέχεται ανωμαλίες» είναι κενή περιεχομένου ως προς το συζητούμενο θέμα, που είναι γλωσσολογικό. Η σχέση των μερών του γλωσσικού σημείου δεν είναι …«εξ ορισμού φυσική», όπως ισχυρίζεται ο συνομιλητής μας. Ωραία λογική: ενώ η συζήτηση έχει ως θέμα ακριβώς τον χαρακτήρα αυτής της σχέσης, εκείνος εκλαμβάνει ως δεδομένο ότι πρόκειται για φυσική σχέση («εξ ορισμού φυσική σχέση», γράφει χαρακτηριστικά). Μόνο που δεν το απέδειξε. Και, τέλος πάντων, αν καταφέρει «να εντοπίσει, να αναλύσει και να κατανοήσει» μια τέτοια σχέση μεταξύ σημαινομένου- σημαίνοντος, ας έλθει να συζητήσουμε. Πρέπει εκείνος να αποδείξει ότι αυτή η σχέση είναι φυσική. Όλα όσα γράφει αποτελούν αβάσιμες υποθέσεις. Προπάντων, όμως, δεν έχει καταλάβει τι δίδαξε ο Saussure.

Στην παρατήρηση ότι τα προαναφερθέντα ευτράπελα (περί παγκοσμιοποίησης κ.τ.λ.) είναι απολύτως αυθαίρετα και οφείλονται σε ιδεολογικούς λόγους, ο ίδιος και πάλι αντιτάσσει:

«Δεν είναι καθόλου αυθαίρετα. Είναι ακριβής περιγραφή του φανατικού μίσους των “προοδευτικών” κατά της Ελλάδος (και κάθε εθνικής ταυτότητος και κληρονομιάς, φυσικά, με πρώτη πάντοτε την Ελληνική), μίσους που τούς κάνει να υβρίζουν ως… ναζιστή όποιον αγαπά και προβάλλει την προγονική μας κληρονομιά».

Ο Φειδίας Μπουρλάς μάλλον μας έχει μπερδέψει με κάποιους άλλους, γι’ αυτό γράφει ό,τι γράφει. Επί του θέματος: φυσικά και είναι καλό κάποιος να αγαπά και να προβάλλει την προγονική κληρονομιά. Μόνο που οι «αρχαιολάτρες» διαστρεβλώνουν τα επιστημονικά δεδομένα, ισχυριζόμενοι π.χ. ότι η Ελληνική είναι η μοναδική γλώσσα στον κόσμο με φυσική σχέση σημαινομένου- σημαίνοντος. Και υφίστανται την κριτική μας γι’ αυτό. Έτσι διαφυλάσσουν την εθνική μας ταυτότητα; Έτσι προβάλλουν την προγονική μας κληρονομιά; Με το να διατυπώνουν ανυπόστατους ισχυρισμούς για θέματα γλώσσας, οι οποίοι μαρτυρούν γλωσσολογική άγνοια; Επίσης:

«ή μήπως οι έννοιες δεν έχουν σχέση με τα πράγματα»; (Φ. Μπ.)

Δεν είπαμε ότι η σημασία (δηλ. η έννοια κωδικοποιημένη γλωσσικά, ενταγμένη στο γλωσσικό σύστημα) δεν έχει σχέση με το πράγμα. Είπαμε απλώς ότι το πράγμα βρίσκεται έξω από το γλωσσικό σημείο.

Από όλα όσα εξηγήσαμε για τη σχέση των μερών του γλωσσικού σημείου, ο Φειδίας Ν. Μπουρλάς τι κατάλαβε; Ότι «άλλο είναι το φυσικό πράγμα “βόδι” [...] και άλλο η υποκειμενική σημασία “βόδι”…» Αυτό κατάλαβε ότι είπαμε! Ακόμη:

«[...] ίσως διαπιστώσω ότι η λέξη [ενν. βους] είναι απολύτως ταιριαστή με αυτήν την σημασία, και, όχι μόνο συμβατικά, αλλά και φυσικά, ηχητικά, μεταδίδει αυτήν την εντύπωση του χοντρού και δυνατού». (Φ. Μπ.)

Εδώ παραπέμπουμε στα προαναφερθέντα περί εικοτολογίας… Πώς μπορούν να αποδειχθούν όλα αυτά; Το συμπέρασμα του συνομιλητή μας:

«Ώστε η ιδέα περί βοός δεν έχει καμμία σχέση με το φυσικό ζώον βόδι».

Από όλα όσα επισημάνθηκαν για τη διαφορά ανάμεσα στην εξωτερική σχέση δηλώσεως μεταξύ του γλωσσικού σημείου και του αντικειμένου αναφοράς και την εσωτερική σχέση σημάνσεως μεταξύ των μερών του γλωσσικού σημείου (χιλιοειπωμένα πράγματα, βλ. ανωτέρω), αυτό κατάλαβε: ότι η ιδέα περί βοός δεν έχει σχέση με το ίδιο το ζώο…

Γράφει πολλά ακόμη που συνοψίζονται στη λέξη παραλήρημα και είναι άσχετα με τη γλωσσολογία και το θέμα μας. Φτάνει στο σημείο να παραθέσει και αρχαίους ύμνους, για να αποδείξει ότι «η σχέσις των παιδιών της Μητέρας-Φύσεως με αυτήν, ενσώματων και ιδεατών (λέξεων) είναι βαθύτατη». Εμείς εδώ ασχολούμαστε κυρίως με ό,τι έχει γλωσσολογικό ενδιαφέρον και αποδεικνύουμε ότι ο Φειδίας Μπουρλάς έχει παρανοήσει τα διδάγματα του Saussure.

Ο Φειδίας Ν. Μπουρλάς στον δικτυακό του χώρο τον Σεπτέμβριο του 2006 προσθέτει:

Παρεμπιπτόντως,

«Ἔτσι μποροῦμε νὰ καταλάβουμε καὶ τὴν ὁμολογία τοῦ μεγαλύτερου ἴσως φυσικοῦ, τοῦ W. Heisenberg: «Ἡ θητεία μου στὴν ἀρχαία ἑλληνικὴ γλώσσα ὑπῆρξε ἡ σπουδαιότερη πνευματική μου ἄσκηση. Στὴ γλώσσα αὐτὴ ὑπάρχει ἡ πληρέστερη ἀντιστοιχία ἀνάμεσα στὴ λέξη καὶ στὸ ἐννοιολογικό της περιεχόμενο». Τὸ γλωσσικὸ σύμβολο, λοιπόν, δήλ. ἡ λέξη, στὴν Ἑλληνικὴ βρίσκεται σὲ πλήρη ἀντιστοιχία μὲ τὴν ἔννοια ποὺ δηλώνει, τὸ «ἐννοιολογικὸ περιεχόμενο», μᾶς λέει ὁ Heisenberg. Πρόκειται γιὰ ὅ,τι συχνά, μὲ ἄλλη ὁρολογία, χαρακτηρίζεται ὡς ἐτυμολογικὴ διαφάνεια τῶν λέξεων τῆς Ἑλληνικῆς.»
Γεώργιος Μπαμπινιώτης, καθηγητὴς Γλωσσολογίας στὸ Πανεπιστήμιο Ἀθηνῶν, ἐφημερίδα «Τὸ Βῆμα», 17 Φεβ. 1991.
Ἀρκεῖ!

Ο Φειδίας Μπουρλάς κατά τρόπο απαράδεκτο προβάλλει ένα εκτός συμφραζομένων παράθεμα από παλαιότερο άρθρο γνωστού καθηγητή, προκειμένου να προκύψει το παραπλανητικό συμπέρασμα ότι σύμφωνα και με γλωσσολόγο στην Ελληνική η σχέση σημαινομένου- σημαίνοντος είναι αιτιώδης.

Βεβαίως, αν ο Φειδίας Μπουρλάς σκεφτόταν λογικά, θα έπρεπε να αναρωτηθεί: πώς είναι δυνατόν ο ίδιος καθηγητής σε πανεπιστημιακά συγγράμματά του να δέχεται ότι η σχέση σημαινομένου- σημαίνοντος είναι συμβατική και σε μια επιφυλλίδα στο Βήμα να υποστηρίζει ότι είναι αιτιώδης;

Η απάντηση είναι πολύ απλή: η ετυμολογική διαφάνεια για την οποία γίνεται λόγος στο Βήμα δεν έχει σχέση με το συζητούμενο θέμα του δεσμού μεταξύ σημαινομένου και σημαίνοντος. Ο Heisenberg, που δεν είναι γλωσσολόγος, σε καμιά περίπτωση δεν κάνει λόγο για τη σχέση σημαινομένου- σημαίνοντος σύμφωνα με την ορολογία της θεωρητικής γλωσσολογίας. Κάνει λόγο για σχέση λέξης και έννοιας. Και η ετυμολογική διαφάνεια δεν αναιρεί τη συμβατικότητα του γλωσσικού σημείου. Άλλο θέμα η συμβατικότητα ή μη του γλωσσικού σημείου και άλλο η ετυμολογική διαφάνεια της Ελληνικής. Ας δούμε πώς εννοεί την ετυμολογική διαφάνεια ο ίδιος γλωσσολόγος σε μεταγενέστερο άρθρο του (Το Βήμα, 9.1.2005):

«[...] H “ετυμολογική διαφάνεια” των σύνθετων λέξεων, των οποίων τα συνθετικά μέρη είναι γενικώς οικεία στον ομιλητή τής γλώσσας μας, διευρύνουν τον κύκλο τέτοιων ετυμολογικών ανιχνεύσεων και τη δυνατότητα εύκολης αναγωγής στην πρώτη έννοια. Σε τέτοιες αναγωγές κύριο ρόλο παίζουν οι “μαγικές λέξεις” τής Ελληνικής, αυτές που ξέρουμε από τη γραμματική ως προθέσεις [...]».

Στο άρθρο δηλ. αναλύονται ετυμολογικά σύνθετες λέξεις, όπως συμφωνώ κ.ά., και υποστηρίζεται ότι έχουν ετυμολογική διαφάνεια, εφόσον η αρχική τους σημασία ανακαλύπτεται εύκολα. Για απλή ετυμολογική ανάλυση πρόκειται. Δεν είπε κανείς ότι λ.χ. η σημασία του συν και τα φωνήματα που χρησιμεύουν για τη δήλωσή της συνδέονται μεταξύ τους αιτιακά! Τα γραφόμενα περί ετυμολογικής διαφάνειας δεν αναιρούν τη συμβατικότητα του γλωσσικού σημείου. Πρόκειται για δύο θέματα διαφορετικά μεταξύ τους.

Για μία ακόμη φορά αποδεικνύεται ότι ο Φειδίας Μπουρλάς δεν έχει καταλάβει τίποτε. Επομένως, δεν «αρκεί» (για να χρησιμοποιήσω και εγώ την καταληκτική λέξη στο κείμενό του) το παράθεμα από το Βήμα. Χρειάζονται και επιχειρήματα από την πλευρά του. Και προπάντων γνώση του αντικειμένου.

(βλ. περισσότερα στην έντυπη μορφή του βιβλίου)

Προσθήκη (2011)
Η στάση του Φειδία Μπουρλά («Καλλίμαχου» ή «Κρατύλου»), διαχειριστή της λίστας εθνικισμός συν τοις άλλοις, είναι επιεικώς απαράδεκτη. Ο Φειδίας Μπουρλάς δεν αναρτά στο ιστολόγιό του αντιρρητικά ή επικριτικά σχόλια, απεναντίας δημοσιεύει υβριστικά σχόλια που έχουν ως στόχο ιδεολογικούς του αντιπάλους… Το ότι δημοσιεύει τέτοια σχόλια υποδηλώνει βέβαια ότι υιοθετεί το περιεχόμενό τους. Δεν θα ήταν μεμπτό να μην επέτρεπε κανένα σχόλιο. Αυτό είναι δικαίωμα ενός ιστολόγου, που μπορεί να ασκείται για διαφόρους λόγους. Κατακριτέο είναι, έστω από ένα σημείο και μετά, να δημοσιεύεις μόνο σχόλια που σου είναι αρεστά, και μάλιστα υβριστικά και συκοφαντικά. Καταρχήν, είναι μεγάλη μας τιμή να μας βρίζει ο Φ. Μπ. και οι ομοϊδεάτες του. Η συγκριτική μελέτη των κειμένων μας μπορεί να αποκαλύψει αφενός ποιοι προβάλλουν επιχειρήματα και αφετέρου ποιοι είναι «υστερικοί», «φανατικοί, «υβριστές», «αγύρτες», «διαβόητοι» κτλ., ποιοι «αφρίζουν», ποιοι «δεν προσέχουν καν τι τους λες», ποιοι «έχουν παρωπίδες», ποιοι κάνουν «κατεργαριές» (όλοι αυτοί οι χαρακτηρισμοί και τα λοιπά λόγια προέρχονται από ομοϊδεάτες του Φ. Μπ. και σχολιαστές κειμένου του), καθώς και ποιοι «στις ιστοσελίδες τους δεν συμπεριφέρονται ως επιστήμονες αλλά ως πολιτικοί προπαγανδιστές» (αυτό το τελευταίο ανήκει στον ίδιο τον Φ. Μπ.). Στο βιβλίο μου Αρχαιολατρία και γλώσσα: Θέματα ετυμολογίας και ορθογραφίας (Αθήνα: Σ. Ι. Ζαχαρόπουλος, 2009) έχω απαντήσει στον Φ. Μπ. εξαντλητικά. Δεν είναι δυνατόν να είναι πολιτικός προπαγανδιστής κάποιος που πολιτικά δεν ανήκει πουθενά. Και ο Φειδίας Μπουρλάς δεν είναι ο καταλληλότερος που μπορεί να επικαλεστεί την επιστήμη σε αντιδιαστολή με την πολιτική προπαγάνδα…

Για τον Φειδία Μπουρλά («Κρατύλο») και τους ομοϊδεάτες του ισχύει σε γενικές γραμμές ένα παλιό σχόλιο διαδικτυακού συνομιλητή στο πολύ ενδιαφέρον ιστολόγιο του «Αταίριαστου»:

«”τα νύχια των γενιτσάρων”, “τα πιόνια των συνωμοτών” [...]. Προσωπικά θεωρώ ότι ο οχετός ύβρεων του “Κρατύλου” είναι εφάμιλλος λαχαναγορίτη ή λιμενεργάτη με μόνη τη διαφορά ότι δεν εκστομίζονται οι τυπικές αλήτικες βρισιές αλλά κάποιες κάπως πιο σαλονάτες. Η αλητεία βέβαια παραμένει η ίδια, αλλά τι anti-spam φίλτρο να υπάρξει για τέτοιες βαρύτατες ηθικές προσβολές; Ίσως είναι καλύτερα να δημοσιεύονται τέτοια άθλια σχόλια για να βλέπει ο αμερόληπτος κριτής τι έχει να προσφέρει ο καθένας: άλλος επιχειρήματα κι άλλος ακατάσχετο υβρεολόγιο. Κρίμα, “Αταίριαστε”, δεν προσελκύεις πάντα αντάξιους συνομιλητές, παρά μόνο φαιδρούς επιστολογράφους που δημοσιεύει η “Ελευθεροτυπία” για να κάνουν χάζι οι αναγνώστες της…».

Δεν είμαι απόλυτα βέβαιος αν ο «Κρατύλος» έχει αποφύγει πάντοτε τις τυπικές αλήτικες βρισιές, οι ομοϊδεάτες του πάντως σίγουρα δεν τις έχουν αποφύγει. Άλλωστε, όπως προανέφερα, το γεγονός ότι δημοσιεύει τα σχόλιά τους, ενώ λογοκρίνει τα αντιρρητικά, υποδηλώνει ότι ο Ψευδο-Κρατύλος υιοθετεί και τις βρισιές.

Για να επιστρέψω στα γλωσσικά, ένας σχολιαστής («Αλεξίνοος») στο ιστολόγιο του Φ. Μπ. επανέρχεται το 2010 σε θέματα που έχω ήδη αναλύσει. Γράφει ότι «η λέξη βους μπορεί να είναι τυχαία, αλλά δεν είναι τυχαία η πλειάδα των ελληνικών λέξεων που την έχουν ως πρώτο συνθετικό» και ακολούθως επικαλείται μεταξύ άλλων τις λέξεις βουστροφηδόν και ελικοειδώς, των οποίων η σύνθεση και η ετυμολογία είναι κατανοητή σε κάποιον που γνωρίζει Ελληνικά. Όπως έχω γράψει, οι σύνθετες λέξεις, που άλλωστε δεν υπάρχουν μόνο στην Ελληνική, δεν αναιρούν τον συμβατικό χαρακτήρα του γλωσσικού σημείου (βλ. το κεφάλαιο «Η “ΣΧΕΤΙΚΗ ΑΙΤΙΟΤΗΤΑ”» του βιβλίου μου Αρχαιολατρία και γλώσσα). Αν μπω στη διαδικασία να αναιρέσω τα επιχειρήματα του «Αλεξινόου», θα μου πουν ότι επαναλαμβάνομαι. Ωστόσο, αυτό είναι πολύ πιθανό να συμβεί, όταν συνομιλητές σου είναι άτομα σαν τον Μπουρλά και τους όμοιούς του, που είτε δεν μπορούν είτε δεν θέλουν να κατανοήσουν γλωσσολογικά επιχειρήματα και δεν τους ενδιαφέρει καν η επιστημονική αλήθεια.

Γράφει ο «Αλεξίνοος»:

«Ακούει ο μη ελληνίζων “helicoid” ή “spiral”, δεν καταλαβαίνει τίποτε αν δεν του το δείξεις ή εάν δεν του εξηγήσεις την ελληνική προέλευση και τον τρόπο δημιουργίας της λέξης».

Πράγματι, όσοι Άγγλοι, Γάλλοι, Γερμανοί κ.λπ. δεν γνωρίζουν Ελληνικά δεν κατανοούν τη σύνθεση μιας λέξης που ανήκει στο λεξιλόγιό τους και έχει ελληνική ετυμολογική προέλευση. Και εμείς όμως δεν καταλαβαίνουμε την ετυμολογία λέξεων με αγγλική κτλ. προέλευση. Στα γραφόμενα του «Αλεξινόου» υφέρπει μια εντύπωση ευρέως διαδεδομένη στους παραγλωσσολογικούς, εθνικιστικούς κύκλους: ότι μόνο οι ελληνικές λέξεις έχουν ετυμολογία. Και οι ξένες λέξεις όμως από κάπου προέρχονται. Και το zig-zag, που επικαλείται ο «Αλεξίνοος», έχει ετυμολογία. Όσο για τις σύνθετες λέξεις, η Γερμανική λ.χ. δεν έχει πολλές τέτοιες; Ένας Έλληνας που δεν γνωρίζει Γερμανικά μπορεί να τις ερμηνεύσει; Τι θέλει να πει λοιπόν ο «Αλεξίνοος»; Να ποια είναι η αξία της γλωσσολογικής γνώσης. Τη συνειδητοποιεί κανείς, όταν διαβάζει εμπειρικές, ερασιτεχνικές αναλύσεις για θέματα γλώσσας, χωρίς γλωσσολογικό υπόβαθρο και, βέβαια, με μόνιμο σκοπό να αποδειχθεί η ανωτερότητά μας (τα κίνητρα είναι ιδεολογικά και όχι επιστημονικά, το έχουμε ξαναπεί).

Γράφει για μένα και έναν φίλο μου ο Μπουρλάς ότι στις ιστοσελίδες μας δεν συμπεριφερόμαστε ως επιστήμονες αλλά ως πολιτικοί προπαγανδιστές. Τα κείμενά μας όμως που στρέφονται κατά της γλωσσικής αρχαιολατρίας έχουν επαινεθεί από επιστήμονες-γλωσσολόγους, ακόμη και πανεπιστημιακούς (βλ. την αρχική σελίδα αυτού εδώ του ιστολογίου). Συνεπώς, δεν περιμέναμε να μας κρίνει ο κάθε ημιμαθής -ή και εντελώς αμαθής- εθνικιστής. Ο Μπουρλάς γράφει επίσης ότι δεν καταλαβαίνουμε και δεν μας ενδιαφέρει καν να καταλάβουμε τι λέει ο συνομιλητής μας. Ο Μπουρλάς με αυτά τα τελευταία λόγια περιγράφει πιστά τον εαυτό του και τους όμοιούς του. Εμείς έχουμε καταλάβει πολύ καλά τι υποστηρίζει και εκείνος έχει λάβει αναλυτικές και εξαντλητικές απαντήσεις για όλα τα θέματα… Απλώς, τι κάνει τώρα; Επειδή δεν έχει τι να πει, πετάει μια κουβέντα και νομίζει ότι καθαρίζει, ότι διαγράφει μεμιάς την επιχειρηματολογία μας. Παραπέμπω και πάλι στο βιβλίο Αρχαιολατρία και γλώσσα και ειδικότερα στα σημεία όπου του απαντώ με κάθε λεπτομέρεια.

ΥΓ.: Βλ. εδώ ένα νέο κρούσμα της κριτικής του Μπουρλά, καθώς και δικά μου σχόλια.