Σχετικά με τη λέξη τρόικα

26/11/2010

«Νέο κρούσμα ευρωλιγουροβλαχιάς! πολλοί δημοσιογράφοι και πολιτικοί δεν κλίνουν τη λέξη τρόικα, λένε της τρόικα κι όχι της τρόικας.

»Παρ’ ότι τη λέξη αυτήν την έχει ενσωματώσει η ελληνική εδώ και πάρα πολλά χρόνια, ορισμένοι κολακεύονται να την κρατούν άκλιτη. Η λέξη δεν είναι ακριβώς αντιδάνειο (τριάδα, τρόικα), αλλά το ελληνικό της έτυμο βγάζει μάτι. Για μια γλώσσα όπως η ελληνική που εξελληνίζει και ενσωματώνει τελείως ξένες ρίζες, τουρκικές, αραβικές κι άλλες, για μια λέξη όπως η τρόικατης τρόικας με καταγωγή από τα ίδια τα ελληνικά, το άκλιτον είναι τελείως αστείο.

»Θα ’ταν σαν να λέγαμε η ανάλυσις (analysis), της ανάλυσις. Και τέλος τις πολλές τρόικες πώς θα τις έλεγαν αυτοί που λένε της τρόικα; οι τρόικα – των τρόικα;

»Ψιλά γράμματα θα μου πείτε! Ψιλό το ένα ψιλό το άλλο, η γλώσσα αποψιλώνεται (και κατ’ ακολουθίαν η σκέψη αμβλύνεται)».

(Στάθης Σταυρόπουλος, «ΑΙΜΙΛΙΟΣ ΜΕΤΑΞΟΠΟΥΛΟΣ, ΕΝΑΣ ΦΙΛΟΣ…», Ελευθεροτυπία, 24/11/2010)

1) Δεν είναι βέβαιο ότι η ακλισία της λέξης τρόικα αποτελεί «κρούσμα ευρωλιγουροβλαχιάς» ή ότι «ορισμένοι κολακεύονται να την κρατούν άκλιτη». Για να υποστηρίξουμε με βεβαιότητα ότι τέτοια είναι τα κίνητρα, πρέπει να διαβάσουμε τη σκέψη του άλλου, πράγμα ανέφικτο. Σε μερικές περιπτώσεις λέξεων δάνειων από άλλες γλώσσες, η ακλισία οφείλεται ακριβώς στην ξενική τους ετυμολογική προέλευση. Γι’ αυτό μερικοί λένε και γράφουν του καζίνο αντί του καζίνου. Επίσης, γι’ αυτό δεν λέμε ούτε γράφουμε εύκολα του Μονακού, σε αντιδιαστολή με το του Μονακό. Καλό είναι να μην καταδικάζουμε με τόση ευκολία αυτήν ή εκείνη τη χρήση που αποκλίνει από κανόνα της γλώσσας ή που δεν μας αρέσει για κάποιον λόγο. Πιο ουσιαστικό και πιο ενδιαφέρον είναι να προβληματιζόμαστε για τις αντικειμενικές αιτίες της κάθε αποκλίνουσας χρήσης.

2) Η λέξη τρόικα δεν έχει ελληνική ετυμολογική προέλευση. Να η ετυμολογία της στο Online Etymology Dictionary:

1842, “carriage drawn by three horses abreast,” from Rus. troika “three-horse team, any group of three,” from collective numeral troe “three” + dim. suffix –ka. Sense of “any group of three administrators, triumvirate” is first recorded 1945.

Ο Νίκος Σαραντάκος στο ιστολόγιό του έγραψε πολύ σωστά τα εξής («Τα σαφή κρύσταλλα και η ακλισιά της τρόικας», 25/11/2010):

«[…] βρίσκω εντελώς λαθεμένο αυτό που γράφει [ενν. ο Στάθης], ότι “το ελληνικό της έτυμο βγάζει μάτι” και ότι η λέξη τρόικα έχει «καταγωγή από τα ίδια τα ελληνικά”, όπως η λέξη analysis. Φοβάμαι ότι ο Στάθης θεωρεί ότι το ρωσικό τρι (= τρία), αν το λέω σωστά, από το οποίο παράγεται η τρόικα, είναι δάνειο από το ελληνικό “τρία”.

»Φυσικά, εδώ έχουμε ινδοευρωπαϊκή ρίζα. Ο αριθμός 3 σε όλες τις ινδοευρωπαϊκές γλώσσες λέγεται με παρεμφερείς λέξεις, three, trois, tre, tres, drei, τρία κτλ. Αυτά είναι στοιχειώδη, αλλά επειδή στην πατρίδα μας υπάρχουν αρκετοί που πιστεύουν ότι η ινδοευρωπαϊκή θεωρία… “έχει καταργηθεί” ή ότι είναι ανθελληνική συνωμοσία, δεν είναι ίσως περιττό να τα λέμε και να τα ξαναλέμε».

»Ελπίζω να είναι ατυχής διατύπωση αυτό που έγραψε ο Στάθης, ότι το ελληνικό έτυμο της τρόικας βγάζει μάτι, να εννοούσε δηλαδή ότι πρόκειται για ρίζα που υπάρχει και στα ελληνικά. Ελπίζω δηλαδή να μην έχει προσχωρήσει ο Στάθης στο στρατόπεδο των αρνητών της ινδοευρωπαϊκής θεωρίας».

3) Στο κείμενο του Στάθη Σ. υπάρχει μια αντίφαση σχετικά με την ετυμολογία της λέξης τρόικα. Αν η συγκεκριμένη λέξη είχε απώτερη ελληνική προέλευση, θα ήταν πράγματι αντιδάνειο, με δεδομένο ότι η τρόικα αποτέλεσε αντικείμενο δανεισμού της ελληνικής από τη ρωσική. Θα ήταν δηλ. μια λέξη με άμεση ρωσική και απώτερη ελληνική ετυμολογική προέλευση. Έτσι ορίζεται το αντιδάνειο, πρόκειται λ.χ. για λέξη την οποία δανείστηκε η ελληνική από ξένη γλώσσα, αλλά παλαιότερα η ίδια ξένη γλώσσα ή προηγούμενη μορφή της την είχε δανειστεί από την ελληνική. Πώς γίνεται λοιπόν η λέξη τρόικα να μην είναι «ακριβώς αντιδάνειο», αλλά να έχει «ελληνικό έτυμο»;

4) Γιατί ο Στάθης Σ. θεωρεί αστείο μια λέξη «με καταγωγή από τα ίδια τα ελληνικά» να παραμένει άκλιτη; Επαναλαμβάνω ότι δεν έχει ελληνική καταγωγή η λέξη τρόικα. Αλλά, ακόμη και να είχε, η ελληνική της προέλευση θα ήταν αρκετή, ώστε να κλίνουμε τη λέξη; Και η λέξη εστέτ έχει απώτερη ελληνική καταγωγή, αλλά παραμένει άκλιτη. Στην περίπτωση της λέξης τρόικα, δεν παίζει ρόλο η καταγωγή, αλλά η κατάληξη. Η τρόικα μπορεί κάλλιστα να κλίνεται, γιατί έχει μια κοινή, γνωστή, συνηθισμένη κατάληξη για ελληνικά ουσιαστικά θηλυκού γένους και όχι γιατί είναι ελληνική (πράγμα ανακριβές) ή μοιάζει ελληνική (Αυτό είναι πολύ συζητήσιμο. Δεν είναι καθόλου βέβαιο ότι το τρ του τρόικα παραπέμπει στο ελληνικό τρία, με αποτέλεσμα να δίνεται η εντύπωση ότι πρόκειται για ελληνική λέξη). Όπως είδαμε βέβαια, μερικοί δεν την κλίνουν, για άλλο λόγο όμως. Δεν την κλίνουν, γιατί ίσα ίσα δεν τη θεωρούν ελληνική.

5) Το ερώτημα του Στάθη Σ. σχετικά με τον πληθυντικό μπορεί να τεθεί και στον ίδιο, ειδικά μάλιστα για τη γενική πληθυντικού. Η ονομαστική πληθυντικού είναι τρόικες. Η γενική πληθυντικού πώς κάνει; Το λεξικό του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη παραπέμπει στον πίνακα κλίσης του θάλασσα, επομένως δίνει με έμμεσο τρόπο την πληροφορία ότι η γενική πληθυντικού του τρόικα είναι τροϊκών, κατά το θαλασσών. Με το ερώτημα που έθεσα προηγουμένως θέλησα να δείξω ότι αυτό που γράφει ο Στάθης Σ. σχετικά με την άκλιτη γενική πληθυντικού των τρόικα είναι κάπως παραπλανητικό. Μόνο το των τρόικα ξενίζει; Το των τροϊκών δεν ακούγεται και αυτό παράξενα; Εδώ έχουμε ένα αντικειμενικό στοιχείο, ότι πρόκειται για δάνεια λέξη που δεν έχει ενσωματωθεί πλήρως στο κλιτικό σύστημα της ελληνικής γλώσσας και πάντως δεν χρησιμοποιείται με τόση άνεση, όπως λ.χ. το θάλασσα.

6) Το άλλο που γράφει ο Στάθης Σ. με αφορμή την ακλισία της λέξης τρόικα, ότι δηλ. η γλώσσα αποψιλώνεται και, συνακόλουθα, η σκέψη αμβλύνεται, είναι ένα από τα βαρετά κλισέ που χρησιμοποιούν συνήθως όσοι σχολιάζουν χρήσεις της γλώσσας. Ας υποθέσουμε ότι κυριαρχεί η ακλισία της συγκεκριμένης λέξης. Αποψιλώνεται η γλώσσα και αμβλύνεται η σκέψη επειδή θα λέμε της τρόικα; Πώς γίνεται αυτό; Είναι ίδιον των μη γλωσσολόγων και των μη γλωσσολογικά ενημερωμένων αρθρογράφων, σχολιαστών κ.λπ. να διογκώνουν διάφορα γλωσσικά θέματα, να μην τα βλέπουν στις πραγματικές τους διαστάσεις. Τις περισσότερες φορές οι δημοσιογράφοι και οι επιστολογράφοι μεταφέρουν στις στήλες των εφημερίδων τις γλωσσικές τους προκαταλήψεις και όχι στοιχεία που δείχνουν γλωσσολογική ενημέρωση. Δεν βασίζονται σε συγκεκριμένες αρχές, δεν ακολουθούν μια ορισμένη μέθοδο. Παραλείπουν να κάνουν ακόμη και το στοιχειώδες, να ανατρέξουν σε ένα λεξικό, προτού αποφανθούν λ.χ. για την ετυμολογία μιας λέξης.

Advertisements