«ΜΕΓΚΑ λάθος»

30/11/2010

«Με μια αμφιλεγόμενη ανακοίνωση, το ΜΕΓΚΑ “παράδεχεται” το λάθος που έγινε στην προχθεσινή ψυχαγωγική εκπομπή “Money Drop”, ρίχνοντας το φταίξιμο σε “λανθασμένο τεχνικό χειρισμό”.

»Συγκεκριμένα, οι δύο παίκτριες Βάσω και Βίκυ Γαλατά έπρεπε να βρουν τη λάθος γραμματικά λέξη ανάμεσα στις εισιτήριο, συνωμοσία, αλληλεγγύη και παρεμπιπτόντως. Το μηχάνημα όμως πέρα από την αληλλεγγύη είχε γράψει και τη λέξη συνομωσία λάθος. “Αν και η συγκεκριμένη μη ορθή γραφή της λέξης δεν επηρέασε την επιλογή των διαγωνιζομένων και τελικά δεν είχε καμία επίπτωση στη ροή του παιχνιδιού, η εταιρεία παραγωγής έχει προβλέψει για τη διαχείριση πιθανού λάθους την αντικατάσταση της ερώτησης αυτής με μία άλλη”.

»Οι δύο διαγωνιζόμενες μπορεί να μην είχαν την τύχη με το μέρος τους το περασμένο Σάββατο, τους δίνεται όμως η ευκαιρία το ερχόμενο να έρθουν αντιμέτωπες για δεύτερη φορά με την τύχη τους και να συνεχίσουν την προσπάθειά τους ακριβώς από το σημείο που είχε προηγηθεί της εν λόγω ερώτησης».

«ΜΕΓΚΑ λάθος», Ελευθεροτυπία, 29/11/2010

Οι εν λόγω τέσσερις λέξεις πρέπει να γράφονται ως εξής: <εισιτήριο>, <συνωμοσία>, <αλληλεγγύη>  και <παρεμπιπτόντως> (και όχι: *<εισητήριο>, *<συνομωσία>, *<αληλλεγγύη>  και *<παρεπιπτόντως>).

Πρώτον, το εισιτήριο βασίζεται ετυμολογικά στο αρχαίο είμι «έρχομαι». Η γραφή *εισητήριο μπορεί να οφείλεται σε σύγχυση λόγω συσσώρευσης [i] ή, ειδικότερα, στο η που υπάρχει κανονικά στην κατάληξη –τήριο. Είθισται η παρουσία αλλεπάλληλων [i] και γενικά όμοιων φθόγγων να προκαλεί δυσκολίες ή και λάθη, γι’ αυτό μερικοί γράφουν λ.χ. *μύνημα αντί μήνυμα και *μηρμύγκι αντί μυρμήγκι. Για να γράφει κανείς σωστά το εισιτήριο, μπορεί είτε να μάθει απέξω τη σωστή γραφή είτε (αν ασχολείται περισσότερο με τα ετυμολογικά) να θυμάται το αρχαίο ρηματικό επίθετο ιτός (με ι), που συνδέεται με το εισιτήριο. Κατατοπιστικό είναι το σχετικό σχόλιο που παρατίθεται αμέσως μετά το λήμμα εισιτήριο του ΛΝΕΓ.

Δεύτερον, η γραφή <συνωμοσία> οφείλεται στη λειτουργία φωνολογικού νόμου της αρχαίας ελληνικής ο οποίος οδηγούσε σε έκταση του βραχέος φωνήεντος με το οποίο ξεκινούσε το δεύτερο συνθετικό μιας λέξης (πρόκειται για τον νόμο της «εκτάσεως εν συνθέσει»). Για την ακρίβεια, έπρεπε και το πρώτο συνθετικό να λήγει σε φωνήεν, λ.χ. ορκ(ο) + όμνυμι = ορκωμοσία. Η γραφή <συνωμοσία> αποτελεί παράδειγμα επέκτασης του νόμου και σε λέξη όπου το πρώτο συνθετικό λήγει σε σύμφωνο (το ν του συν) [*]. Οι γραφές *<συνομωσία> και *<ορκομωσία> μπορεί να οφείλονται σε σύγχυση λόγω των διαδοχικών [o] (ιδίως αν θυμάται κανείς ότι κάπου υπάρχει και ω…). Ειδικά το *<ορκομωσία> είναι πολύ πιθανόν να εξηγείται και από το πρώτο συνθετικό ορκο– του όρκος. Οι γραφές συνωμοσία και ορκωμοσία μάλλον ανήκουν σε αυτές που πρέπει κανείς να θυμάται απέξω, εκτός αν είναι τόσο εξοικειωμένος με θέματα ετυμολογίας και γενικά γλωσσολογίας. Τέτοια είναι και η περίπτωση λ.χ. του <συνδαιτυμόνας> (από το αρχαίο δαιτυμών «ομόδειπνος, σύνδειπνος») αντί *<συνδαιτημόνας>.

Τρίτον, το αλληλεγγύη βασίζεται στο αλληλ-(ο), που δηλώνει αμοιβαιότητα. Ρόλο σε τυχόν λάθος μπορεί να παίζει το επόμενο λ. Και εδώ πρέπει να θυμόμαστε ότι διπλό είναι το πρώτο λ, όπως λ.χ. και στο αλληλογραφία.

Τέταρτον, το παρεμπιπτόντως «παρενθετικά» κτλ. και το παρεμπίπτω «παρεμβάλλομαι» προέρχονται από τις προθέσεις παρά, εν και το ρήμα πίπτω. Το συγκεκριμένο λάθος (*<παρεπιπτόντως>) μάλλον οφείλεται στην εσφαλμένη ιδέα ότι ένα από τα συστατικά είναι η πρόθεση επί. Και στην προκειμένη περίπτωση, ανάλογα με τις γνώσεις του κανείς, είτε μαθαίνει την ετυμολογική ερμηνεία είτε απλώς θυμάται ότι το σωστό είναι παρεμπιπτόντως.

[*]

Εσφαλμένη ετυμολογική εξήγηση για τα ορκωμοσία και συνωμοσία δίνει το ΣΓΑ στο λήμμα ορκωμοσία. Ενώ τα γράφει σωστά, ερμηνεύει το ω από τον αόριστο ώμοσα, πράγμα ανακριβές. Σημειωτέον ότι το ίδιο λεξικό με άλλη διατύπωση κάνει λόγο για τον νόμο της «εκτάσεως εν συνθέσει»: Στο λήμμα διώροφο αναφέρεται στη μετατροπή του ο σε ω δίνοντας και ως παραδείγματα τα οδύνη–επώδυνος, όλεθρος–πανωλεθρία, ομαλός–ανώμαλος και ορυχείο–χρυσωρυχείο.

Σχετικός σύνδεσμος:
«Το Money Drop και οι συνωμοσίες του κ. Βακερνάγκελ» (Ν. Σαραντάκος, 29/11/2010).

ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ ΛΕΞΙΚΩΝ
ΛΝΕΓ
Μπαμπινιώτης Γ. 2002 (2η έκδοση): Λεξικό της νέας ελληνικής γλώσσας (Αθήνα: Κέντρο Λεξικολογίας).

ΣΓΑ
Ιορδανίδου Ά. 2009: Συνηθισμένες γλωσσικές απορίες (Αθήνα: Άσπρη Λέξη).

Advertisements