αφορά : με ή χωρίς σε ;

17/12/2010

Σχετικά με τη συντακτική λειτουργία του αφορά, σε μερικούς ομιλητές γεννάται το ερώτημα αν η σύνταξή του είναι εμπρόθετη (με την πρόθεση σε) ή απρόθετη. Το αφορά έχει δύο σημασίες: «αναφέρεται, σχετίζεται» (παραδείγματα: Πρόκειται για μια παλιά ιστορία, που αφορά το χθες. Ρυθμίστηκαν εκκρεμότητες που αφορούσαν τα συμβόλαια των παικτών. Η υπόθεση του έργου αφορά τον έρωτα. Συζητήθηκαν θέματα που αφορούν την ασφάλεια των εργαζομένων.) και «ενδιαφέρει» (παραδείγματα: Το να οδηγεί κάποιος υπό την επήρεια αλκοόλ με αφορά, γιατί κινδυνεύω. Η προστασία του περιβάλλοντος και η ποιότητα ζωής μάς αφορούν όλους. Δεν με αφορά τι κάνεις στην προσωπική σου ζωή. Αφού δεν σε αφορά το θέμα, καλύτερα να μη σχολιάζεις. -με την έννοια ότι κάτι (δεν) ενδιαφέρει κάποιον, (δεν) εμπίπτει στα ενδιαφέροντά του, (δεν) είναι δικός του λογαριασμός ή δική του υπόθεση). Από τη διαδικτυακή έρευνα επαληθεύονται τα εξής: Όταν το αφορά σημαίνει «αναφέρεται, σχετίζεται», απαντούν και οι δύο χρήσεις, αφορά κάτι και αφορά σε κάτι. Λέγεται λ.χ. και εκκρεμότητες που αφορούσαν τα συμβόλαια κτλ. και εκκρεμότητες που αφορούσαν στα συμβόλαια κτλ. Η εμπρόθετη χρήση του αφορά εδώ οφείλεται στη σύνταξη την οποία είχε το ρήμα αρχικά, όταν αυτό σήμαινε «αποβλέπει σε» ή «αποσκοπεί σε» (βλέπε το σχετικό σχόλιο που παρατίθεται μετά το λήμμα αφορώ του ΛΝΕΓ). Απεναντίας, όταν το αφορά έχει τη σημασία του «ενδιαφέρει», τότε η χρήση του είναι μόνο απρόθετη. Λέμε για κάτι ότι δεν με αφορά και όχι ότι δεν αφορά σε μένα.

Στο λήμμα αφορά ενός νεοελληνικού λεξικού θα πρέπει να περιγραφεί η γλωσσική πραγματικότητα. Είναι σωστό να καταγραφούν και οι δύο χρήσεις, αλλά με κάποιον τρόπο να φανεί ότι στην πρώτη σημασία του αφορά η χρήση αφορά κάτι, χωρίς το σε, υπερτερεί, ενώ στη δεύτερη σημασία η απρόθετη αυτή χρήση είναι η μοναδική. Για παράδειγμα, στο πεδίο των γραμματικών-συντακτικών πληροφοριών μπορεί να σημειωθεί πρώτα η απρόθετη και μετά η εμπρόθετη σύνταξη του ρήματος και να δοθεί επιπλέον η πληροφορία ότι το ρήμα στη δεύτερη σημασία του χρησιμοποιείται μόνο απρόθετα. Επίσης, τέτοια σειρά καταγραφής μπορούν να ακολουθούν και τα παραδείγματα χρήσης του ρήματος στην πρώτη σημασία. Δικαιολογημένα από μερικούς αξιολογείται αρνητικά η λόγια / εμπρόθετη σύνταξη ως δείγμα αρχαϊστικής ή σχολαστικής τάσης (ενδεικτικά, βλέπε Παπαζαφείρη 1996:104 και Χάρη 2003:369-372). Είναι αξιοσημείωτο το εξής: Όταν ήμουν μαθητής τρίτης λυκείου, έγραψα σε μια έκθεση αφορά κάτι, ο φιλόλογος συμπλήρωσε το σε και εγώ απόρησα. Στα 18 μου δηλ. η χρήση αφορά κάτι ήταν για μένα πολύ φυσική, ενώ με ξένιζε η εμπρόθετη χρήση του ρήματος. Ωστόσο, ο λεξικογράφος είναι υποχρεωμένος να καταγράψει και αυτήν την τελευταία, αν θέλει να ακολουθήσει περιγραφική μέθοδο προσέγγισης του συζητούμενου θέματος. Όπως σε όλα τα θέματα, έτσι και στη σύνταξη του αφορά ο σκοπός πρέπει να είναι η πιστή απόδοση της γλωσσικής πραγματικότητας, όποια και αν είναι αυτή, είτε αρέσει σε κάποιον είτε δεν αρέσει.

Κανένα λεξικό της περιόδου 1995-2010 δεν περιγράφει πλήρως και εντός λήμματος τη γλωσσική πραγματικότητα ως προς τη συντακτική συμπεριφορά του αφορά. Το ΝΕΛ και το ΛΚΝ μέσω παραδειγμάτων καταγράφουν μόνο τη χρήση του αφορώ χωρίς το σε. Θα έπρεπε να έχει καταγραφεί (ως δευτερεύουσα και λόγια) και η χρήση του με το σε. Το ΛΝΕΓ με ρητές συντακτικές πληροφορίες και μέσω παραδειγμάτων καταγράφει την εμπρόθετη σύνταξη στην πρώτη σημασία και την απρόθετη στη δεύτερη. Στην πρώτη θα έπρεπε να έχει καταγραφεί ως πρωτεύουσα η σύνταξη του αφορώ χωρίς το σε. Το ίδιο λεξικό σε πλαισιωμένο σχόλιο (με τίτλο: «αφορά: με ή χωρίς σε;») μετά το λήμμα αφορώ χαρακτηρίζει λογιότερη και πιο προσεγμένη την εμπρόθετη χρήση. Λογιότερη ή, καλύτερα, απλώς λόγια μπορεί να χαρακτηριστεί, αλλά το πιο προσεγμένη είναι αμφίβολο. Επίσης, το ΛΝΕΓ σημειώνει ότι με τη σημασία «αναφέρομαι σε» μπορεί πλέον να χρησιμοποιείται και χωρίς την πρόθεση σε, ιδίως με τις προσωπικές αντωνυμίες εμένα, εσένα κτλ. Εδώ θα έπρεπε να έχει επισημανθεί ότι το αφορά με τη σημασία του «αναφέρεται σε» χρησιμοποιείται κυρίως έτσι, ενώ με τη σημασία του «ενδιαφέρει», και μάλιστα συχνά ακολουθούμενο από τις προσωπικές αντωνυμίες εμένα, εσένα κτλ., μόνο έτσι, δηλ. χωρίς την πρόθεση σε. Τέλος, το ΛΝΕΓ στο ίδιο σχόλιο θεωρεί ότι το αφορά χωρίς το σε «εμφανίζεται κυρίως στη λιγότερο επίσημη και περισσότερο καθημερινή χρήση της γλώσσας». Σε γενικές γραμμές, οι υφολογικοί χαρακτηρισμοί είναι σχετικοί. Με δεδομένο ότι το αφορά σε κάτι είναι λόγιο, μπορεί να θεωρηθεί και επίσημο. Πάντως, το αφορά κάτι κάλλιστα μπορεί να χρησιμοποιηθεί και σε επίσημες και σε καθημερινές περιστάσεις επικοινωνίας, δεν είναι σωστό δηλ. να θεωρηθεί ανεπίσημο και καθημερινό. Απεναντίας, θα ξένιζε το αφορά σε κάτι στην ανεπίσημη και καθημερινή χρήση της γλώσσας.

Α. ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ ΛΕΞΙΚΩΝ
ΛΚΝ
Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών / Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη 1998: Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής (Θεσσαλονίκη:Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης).

ΛΝΕΓ
Μπαμπινιώτης Γ. 2002 (2η έκδοση): Λεξικό της νέας ελληνικής γλώσσας. (Αθήνα:Κέντρο Λεξικολογίας).

ΝΕΛ
Kριαράς Ε. 1995: Νέο ελληνικό λεξικό. Λεξικό της σύγχρονης ελληνικής δημοτικής γλώσσας (Αθήνα:Εκδοτική Αθηνών).

Β. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ
Παπαζαφείρη Ι. 1996: Λάθη στη χρήση της γλώσσας µας, τόµος I (Αθήνα:Σμίλη).

Χάρης Γ. 2003: Η γλώσσα, τα λάθη και τα πάθη, τόµος I (Αθήνα:Πόλις).

Advertisements