Ποιο είναι το θηλυκό του ο πολίτης ;

23/12/2010

«[…] Συνομιλώντας με συνδικαλιστή της ΕΘΕΛ – ΟΑΣΑ είπε [ενν. η Ντόρα Μπακογιάννη] ότι τα εμπορικά στο κέντρο αργοπεθαίνουν και το διαπίστωσε όταν κατέβηκε ως πολίτρια (!!!) και αγοράστρια στο κέντρο. Με το μαλακό μαντάμ. Τη σακατέψατε τη φουκαριάρα την ελληνική γλώσσα. Στον τόπο την αφήσατε…».
(Μ.Πετ., «Ζαπ Ζαπ», Ελευθεροτυπία, 22/12/2010).

Το παραπάνω σχόλιο της Μ. Πετ. μού έδωσε αφορμή για το σημερινό σημείωμα. Ποιο είναι το θηλυκό του ο πολίτης; Με βάση τη διαίσθησή μου θα απαντούσα ότι είναι ο τύπος η πολίτης και δευτερευόντως ο λόγιος τύπος η πολίτις. Η αιτία για τη μη χρήση του η πολίτρια μάλλον είναι η συνακόλουθη σύγχυση στον προφορικό λόγο με το η πωλήτρια, το θηλυκό του ο πωλητής. Και μάλιστα, στο παραπάνω απόσπασμα, αμέσως μετά το πολίτρια τυχαίνει να χρησιμοποιείται το αγοράστρια, με αποτέλεσμα να επιτείνεται η σύγχυση. Δηλαδή στο άκουσμα της φράσης ως πολίτρια και αγοράστρια (υπενθυμίζω ότι πρόκειται για προφορικό λόγο, επομένως ως άκουσμα το πολίτρια δεν διαφέρει από το πωλήτρια), το πιο πιθανόν είναι να καταλάβει ο ακροατής πωλήτρια και αγοράστρια, με βάση την αντίθεση μεταξύ του πουλάω και αγοράζω, έστω και αν ομιλήτρια ήταν μια γνωστή πολιτικός, που μπορεί μεν και αυτή να είναι αγοράστρια, αλλά μάλλον δεν δραστηριοποιείται ως πωλήτρια.

Και σε αυτό το θέμα διαπιστώνεται ασυμφωνία μεταξύ των λεξικών ως προς τους καταγεγραμμένους τύπους. Το λεξικό Μπαμπινιώτη (στη δεύτερη έκδοσή του) στο λήμμα (ο) πολίτης δίνει ως τύπο θηλυκού το (η) πολίτις, με τις εξής γραμματικές πληροφορίες: πολίτιδος, –α, –ίδων. Και πάλι διαισθητικά, θα έλεγα ότι πρωτεύων τύπος πρέπει να είναι το (η) πολίτης και δευτερεύων το (η) πολίτις. Επίσης, αναρωτιέμαι αν χρησιμοποιούνται στη Νέα Ελληνική -και, αν ναι, σε ποια έκταση- τα της πολίτιδος, την πολίτιδα, των πολιτίδων. Αν λ.χ. το καθένα από τα της πολίτιδος και την πολίτιδα αντιπροσωπεύει ελάχιστο ή μηδενικό ποσοστό χρήσης, μήπως θα έπρεπε σε ένα νεοελληνικό λεξικό να καταγραφεί για το θηλυκό μόνο το η πολίτης; Ή μήπως μπορεί να δοθεί και το η πολίτις, αλλά με την επισήμανση ότι αυτός ο λόγιος τύπος χρησιμοποιείται κυρίως ή μόνο στην ονομαστική; Το λεξικό του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη στο λήμμα πολίτης έχει καταγράψει τους τύπους θηλυκού ως εξής: θηλ. πολίτης [polítis] & (λόγ.) πολίτις [polítis]. Νομίζω ότι είναι εύστοχη η πρόταξη του η πολίτης, η καταγραφή του η πολίτις ως δευτερεύοντος τύπου και ο χαρακτηρισμός του τύπου αυτού ως λογίου. Ωστόσο, ο αναγνώστης του λεξικού μπορεί να αναρωτηθεί πώς κλίνεται το η πολίτις. Για το αρσενικό ο πολίτης το ίδιο λεξικό παραπέμπει στον πίνακα κλίσης του ναύτης. Υποθέτουμε ότι το θηλυκό η πολίτης κλίνεται και αυτό όπως το ο ναύτης (βλέπε και τα γραφόμενα στη σελίδα ιγ’ της εισαγωγής του λεξικού της Θεσσαλονίκης). Το θηλυκό πολίτις όμως πώς κλίνεται;

Το μεγάλο θέμα εδώ είναι η ανάγκη να θεμελιωθεί η εργασία του λεξικογράφου σε έγκυρα, αντιπροσωπευτικά corpora, δηλαδή σώματα κειμένων. Ο σκοπός του λεξικογράφου θα πρέπει να είναι σε κάθε λήμμα η όσο το δυνατόν πιο πιστή περιγραφή της γλωσσικής πραγματικότητας. Μια εικόνα της πραγματικής χρήσης της γλώσσας μπορεί να σχηματιστεί από ένα επιστημονικό σώμα κειμένων. Έτσι θα είναι σε θέση να γνωρίζει ο λεξικογράφος αν και κατά πόσον χρησιμοποιούνται λ.χ. οι τύποι η πολίτις, της πολίτιδος κ.λπ. και να καταγράψει τις σχετικές πληροφορίες. Η Ιορδανίδου (2000) για το λεξικό του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη παρατηρεί σωστά ότι «η έλλειψη στήριξης σε συγκροτημένο σώμα κειμένων δεν επέτρεψε να καλυφθούν όλες οι περιπτώσεις, όπως π.χ. πολίτης-θηλ. πολίτης / (λόγ.) πολίτις αλλά συνεργάτης– θηλ. συνεργάτιδα (γιατί όχι και «λόγιο» συνεργάτις; )». Η ίδια -και πάλι σωστά- διαπιστώνει αδιαφάνεια στα κριτήρια επιλογής λόγιων τύπων και στα άλλα γνωστά νεοελληνικά λεξικά.

Επ’ ευκαιρία, ας σημειωθεί ότι μεταξύ των δύο μεγαλύτερων νεοελληνικών λεξικών διαπιστώνεται ασυμφωνία και στη δήλωση των τύπων για το θηλυκό του ο συνεργάτης. Το λεξικό Μπαμπινιώτη στη δεύτερη έκδοσή του έχει καταγράψει τύπο συνεργάτιδα (με δύσχρηστη, όπως τη χαρακτηρίζει, γενική πληθυντικού συνεργατίδων) και επίσης τα χαρακτηριζόμενα ως καθημερινά συνεργάτισσα και συνεργάτρια. Δεν υπάρχει όμως και λόγιος τύπος (η) συνεργάτις; Το λεξικό του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη στο λήμμα συνεργάτης δίνει τα θηλυκά συνεργάτρια (με παραπομπή στον πίνακα κλίσης του θάλασσα) και συνεργάτιδα (χωρίς παραπομπή σε πίνακα κλίσης). Γιατί να μην καταγραφεί και το λόγιο (η) συνεργάτις; Επίσης, χρειάζεται να προστεθεί το (η) συνεργάτισσα; Οι σχετικές έρευνες μπορούν να ξεκαθαρίσουν το τοπίο και να μας δείξουν ποιοι τύποι χρησιμοποιούνται, σε ποια έκταση, σε ποιες περιστάσεις επικοινωνίας κτλ., ώστε να ρυθμίσουν αναλόγως τις αποφάσεις του λεξικογράφου.

ΥΣΤΕΡΟΓΡΑΦΟ
Δείτε τις επιφυλλίδες στην ιστοσελίδα του γλωσσολόγου Σπύρου Α. Μοσχονά. Πρόκειται για πολύ αξιόλογα γλωσσολογικά κείμενα που μπορεί να ενδιαφέρουν και τους μη ειδικούς. Τέτοια κείμενα αντιπροσωπεύουν μια κάποια αντίσταση στον επιπόλαιο δημόσιο λόγο για τη γλώσσα.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΗ ΑΝΑΦΟΡΑ
Ιορδανίδου Ά. 2000: «Σύγκριση και αξιολόγηση των τεσσάρων λεξικών. Πού μοιάζουν, πού αποκλίνουν, πού διαφωνούν. Αποτίμηση με βάση τις σύγχρονες προδιαγραφές της διεθνούς λεξικογραφίας»: εφημερίδα Η Καθημερινή, 5 Νοεμβρίου.

ΣΧΕΤΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ
Ιορδανίδου Ά. 2002: «“Επιτεύχθηκε» ή «επετεύχθη»; Η τυποποίηση της Κοινής Νεοελληνικής». Στο Clairis, Chr. (επιμέλεια), Recherches en Linguistique Grecque I: Actes du 5e Colloque International de Linguistique Grecque, Sorbonne, 13-15 Septembre 2001. Paris: L’ Harmattan, 239-242.

Μοσχονάς Σπύρος 2000: «Πόση καθαρεύουσα επιτρέπει η δημοτική;»: εφημερίδα Η Καθημερινή, 1 Οκτωβρίου.

Advertisements