παρουσίαση δύο λεξικών

01/11/2011

Γ. Μπαμπινιώτης

1) Ετυμολογικό Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας. Ιστορία των λέξεων.
Α’ έκδοση (2009)
Σελίδες: 1720

Εκδόσεις: Κέντρο Λεξικολογίας

Γνωστός πολιτικός σε πρόσφατο ηλεκτρονικό του κείμενο χρησιμοποίησε το ρήμα ανασκολοπίζω. Αφού συνάντησα τη λέξη αυτή, θέλησα να μάθω από πού προέρχεται ετυμολογικά. Αρχικά, ανέτρεξα στο λήμμα ανασκολοπίζω του ΛΚΝ. Εκεί δίνονται μεταξύ άλλων οι εξής χρήσιμες πληροφορίες: ότι το εν λόγω ρήμα σημαίνει «δένω ή σουβλίζω κάποιον σε πάσσαλο με σκοπό να τον θανατώσω» και ότι ετυμολογικά προέρχεται από το αρχαίο ἀνασκολοπίζω. Εφόσον μάλιστα στο ετυμολογικό πεδίο του λήμματος δεν σημειώνεται διαφορετική σημασία, προκύπτει το συμπέρασμα ότι και στην αρχαιότητα το συγκεκριμένο ρήμα χρησιμοποιήθηκε με την ίδια σημασία. Ωστόσο, οι ετυμολογικές πληροφορίες που δίνει το ΛΚΝ για το ανασκολοπίζω δεν είναι αρκετές. Εγώ ήθελα να μάθω από πού ακριβώς προέρχεται το ανασκολοπίζω, από τι έχει συντεθεί, τι υπάρχει μετά την πρόθεση ανά. Για να λυθούν τέτοιες απορίες, πρέπει ο λεξικογράφος να ετυμολογήσει το ίδιο το αρχαίο ἀνασκολοπίζω. Μόνο έτσι θα φανεί ότι εκεί κρύβεται το αρχαίο σκόλοψοπος «πάσσαλος». Η ετυμολόγηση της ίδιας της αρχαίας λέξης ἀνασκολοπίζω είναι πολύ χρήσιμη, και ας μην αποτελεί λέξη της Νέας Ελληνικής το ουσιαστικό σκόλοψοπος. Και τέτοιες ετυμολογικές πληροφορίες πρέπει να περιλαμβάνει ένα νεοελληνικό λεξικό, είτε ερμηνευτικό-ετυμολογικό είτε μόνο ετυμολογικό. Ο απλός αναγνώστης, που δεν είναι ειδικός σε θέματα γλωσσολογίας και ετυμολογίας, πιθανότατα θα δυσκολευτεί να ανατρέξει σε ετυμολογικά λεξικά της Αρχαίας, για να λύσει τέτοιες απορίες. Και πάντως, είναι προτιμότερο να υπάρχουν όλα τα αναγκαία ετυμολογικά στοιχεία συγκεντρωμένα σε ένα μόνο λεξικό, της Νέας Ελληνικής. Το παραπάνω παράδειγμα δηλώνει τη χρησιμότητα των ετυμολογικών πληροφοριών στο λήμμα ενός νεοελληνικού ερμηνευτικού λεξικού και, ακόμη, την αξία ενός ειδικού ετυμολογικού λεξικού της Νέας Ελληνικής. Είναι προφανής και η πολύτιμη βοήθεια που μπορούν να παράσχουν τέτοια, αναλυτικά ετυμολογικά στοιχεία ενός γενικού, ερμηνευτικού νεοελληνικού ή ενός ειδικού, ετυμολογικού νεοελληνικού λεξικού σε φιλολόγους-εκπαιδευτικούς και μαθητές, στο πλαίσιο της διδασκαλίας όχι μόνο της Νέας Ελληνικής, αλλά και της Αρχαίας, αφού τουλάχιστον ένα πλήρες νεοελληνικό ετυμολογικό λεξικό λειτουργεί σε έναν βαθμό και ως ετυμολογικό λεξικό της Αρχαίας Ελληνικής. Για να επανέλθουμε στο προαναφερθέν παράδειγμα, σχετικά με την ετυμολογική προέλευση του ανασκολοπίζω ικανές πληροφορίες παρέχει το ΕΛΚΝ και το ΛΝΕΓ, ενώ ακόμα πιο αναλυτικά στοιχεία περιλαμβάνει το ΕΛΝΕΓ, το νέο ετυμολογικό λεξικό, του Κέντρου Λεξικολογίας.

Το ΕΛΝΕΓ βάσιμα μπορεί να θεωρηθεί κορυφαίο στο είδος του. Μέχρι πρότινος, το πιο αξιόλογο ετυμολογικό λεξικό της Νέας Ελληνικής ήταν το ΕΛΚΝ, που εκδόθηκε για τελευταία φορά το 1983. Το ΕΛΝΕΓ υπερβαίνει κατά πολύ σε αξία όλα τα προηγούμενα ομοειδή, ακόμη και το το ΕΛΚΝ, όπως αποδεικνύει η συγκριτική θεώρηση λημμάτων του ΕΛΝΕΓ και του ΕΛΚΝ ως προς το περιεχόμενό τους, αλλά και η σύγκριση των δύο λεξικών σε επίπεδο λημματολογίου. Για παράδειγμα, το ΕΛΚΝ στο λήμμα σφετεριστής ετυμολογεί τη λημματογραφούμενη λέξη από το αρχαίο σφετεριστής, που, όπως σημειώνει, προέρχεται από το σφετερίζω και ανάγεται στο σφέτερος (= δικός τους). Το ΕΛΝΕΓ στο λήμμα σφετερίζομαι δίνει ασυγκρίτως περισσότερες ετυμολογικές πληροφορίες από όσες το ΕΛΚΝ, αφού επιπλέον αναλύει μορφολογικά τη λέξη-λήμμα, παρέχοντας παρενθετικά επιπρόσθετες γραμματικές πληροφορίες, ενώ ανάγεται και στην ινδοευρωπαϊκή ρίζα και καταγράφει αντίστοιχους, ετυμολογικά συναφείς, τύπους άλλων γλωσσών, συγγενών με την Ελληνική. Ξεχωριστή ενότητα στο λήμμα σφετερίζομαι του ΕΛΝΕΓ αποτελεί το σχετικό ετυμολογικό πεδίο, όπου καταγράφονται τα σφετερισμός και σφετεριστής, για τα οποία δίνονται επιπλέον ετυμολογικές πληροφορίες. Επίσης, το ΕΛΝΕΓ περιλαμβάνει πιο πλούσιο λημματολόγιο από ό,τι το ΕΛΚΝ. Για παράδειγμα, στο ΕΛΚΝ δεν θα βρει κανείς τα αποστασιοποίηση, ενδελεχής, θνησιγενής, κλυδωνίζομαι, καθώς και πολλά άλλα. Εξαιρετικής σημασίας είναι τα πλαισιωμένα σχόλια που είναι διάσπαρτα στο ΕΛΝΕΓ, κατά το πρότυπο των προηγούμενων λεξικών του Κέντρου Λεξικολογίας. Πρόκειται για εμβόλιμα κείμενα που παρεμβάλλονται στην κανονική σειρά των λημμάτων και περιλαμβάνουν, μεταξύ άλλων, σημασιολογικές παρατηρήσεις (λ.χ. θάρροςθράσος), αλλά και ιστορικές (λ.χ. ανδράποδο), ορθογραφικές (λ.χ. εξάρτισηεξάρτησηεξάρτυση), γραμματικές (λ.χ. το τριπλούντου τριπλού), συντακτικές (λ.χ. αποποιούμαι) κ.ά. Τα σχόλια αυτά, εκτός από έγκυρα και αναλυτικά, είναι και καλογραμμένα, με αποτέλεσμα να διαβάζονται ευχάριστα, και μάλιστα το ένα μετά το άλλο. Εντυπωσιάζεται κανείς από τον όγκο και την ποιότητα της εργασίας που έχει συντελεστεί από τους συνεργάτες του Γ. Μπαμπινιώτη. Μόνο όποιος έχει εργαστεί σε λεξικό μπορεί να αντιληφθεί τον ερευνητικό μόχθο που κρύβεται στη δημιουργία έστω και μιας στήλης ενός λεξικού, στη σύνταξη έστω και ενός σχολίου όπως αυτά του ΕΛΝΕΓ. Επίσης, ιδιαίτερη αξία έχουν τα προλεγόμενα του λεξικού — ειδικά η εισαγωγή του δηλώνει στέρεη θεωρητική γνώση σε θέματα γλωσσολογίας, ενώ διαβάζεται και αυτή ευχάριστα, τουλάχιστον από κάποιον που έχει περισσότερα γλωσσολογικά ενδιαφέροντα και δεν αρκείται στην άντληση πληροφοριών από το κυρίως σώμα του λεξικού. Το ΕΛΝΕΓ μάλιστα περιλαμβάνει και ένα πολύ χρήσιμο και ενδιαφέρον ένθετο παράρτημα με ποικίλους πίνακες, π.χ. με αντιδάνεια, ελληνογενείς ξένους όρους, κανόνες τονισμού, γλωσσάριο όρων κ.ά. Στην ποιότητα του λεξικού συμβάλλει και η εμφάνισή του: το μέγεθος των χαρακτήρων, η στοίχιση των γραμμάτων, το μπλε χρώμα για τις κεφαλές των λημμάτων, το αχνό μπλε χρώμα ως φόντο για τα πλαισιωμένα σχόλια κ.λπ. — είναι προφανές ότι και από αυτή την άποψη, της εμφάνισης του λεξικού, έχει γίνει επαγγελματική δουλειά από γνώστες του αντικειμένου.

Το ΕΛΝΕΓ μπορεί να αποτελέσει ανάχωμα στο κύμα του γλωσσικού ερασιτεχνισμού, έκφανση του οποίου στην προκειμένη περίπτωση είναι η παρετυμολογία. Το λεξικό βάζει τα πράγματα στη θέση τους, διδάσκει ότι η ετυμολογία έχει επιστημονικό χαρακτήρα και εμμέσως δίνει απαντήσεις σε βιβλία που είναι για τον κάλαθο των αχρήστων, όπως το βιβλίο ενός συνταξιούχου καθηγητή κοινωνιολογίας του Παντείου και ενός μηχανολόγου (!). Είναι θλιβερό να διαπιστώνει κανείς τη γλωσσολογική άγνοια σε ετυμολογικά θέματα που χαρακτηρίζει πολλούς. Δεν απαιτεί κανείς να κατέχουν γλωσσολογικές γνώσεις μη γλωσσολόγοι, αλλά θα περιμέναμε μεγαλύτερη προσοχή από κάποιους που γράφουν ολόκληρο βιβλίο για ένα αντικείμενο στο οποίο δεν είναι ειδικοί. Δεν μπορεί να φανταστεί ένας καθηγητής πανεπιστημίου ότι κινείται εκτός επιστήμης; Γιατί εγώ δεν μπορώ να γράψω ένα βιβλίο κοινωνιολογίας και μπορεί αυτός, χωρίς να έχει σπουδάσει γλωσσολογία, να γράψει ένα βιβλίο για θέματα ετυμολογίας; Επίσης, το ΕΛΝΕΓ διδάσκει ετυμολογία ακόμη και τον φιλόλογο, που συχνά πέφτει και αυτός στην παγίδα της παρετυμολογίας. Ένας συνάδελφος μάλιστα έλεγε κάποτε χαρακτηριστικά το εξής: Δεν υπάρχει Έλληνας φιλόλογος που να μην έχει πει στους μαθητές του ότι η λέξη άνθρωπος προέρχεται ετυμολογικά από τη φράση άνω θρώσκω. Το ΕΛΝΕΓ περιλαμβάνει σχόλιο και για την ετυμολογία αυτής της λέξης. Ο Αποστολίδης (2011), αναφερόμενος στο ΕΛΝΕΓ, γράφει εύστοχα ότι

«μόνο με τέτοια έργα αναδεικνύεται η Ετυμολογία στη θέση που της αξίζει — κλάδος επιστημονικός καθαυτό και όχι πεδίο διατύπωσης ατέρμονων υποθέσεων και αυθαίρετων παρετυμολογιών, βάσει ομοηχιών, προλήψεων, εθνικών σκοπιμοτήτων κ.λπ.».

Οι αδυναμίες του νέου ετυμολογικού λεξικού έχουν δευτερεύοντα χαρακτήρα και δεν αναιρούν τη μεγάλη αξία του. Για παράδειγμα, ως προς την ορθογραφία, έχουν υιοθετηθεί και στο ΕΛΝΕΓ ορισμένες ετυμολογικές γραφές που δεν έχουν ερείσματα στη χρήση, όπως αγώρι αντί αγόρι, κουλλούρι αντί κουλούρι, τραυώ αντί τραβώ, τσιππούρα αντί τσιπούρα κ.ά., επειδή ανάγονται αντίστοιχα στα αρχαία άωρος, κολλύριον, ταύρος, ίππουρος. Επίσης, ειδικά στο ΕΛΝΕΓ έχει επιλεγεί η γραφή κουττός, γιατί αυτό ανάγεται στο ελληνιστικό κόττος / κοττός. Είναι καιρός να εγκαταλειφθούν οι συγκεκριμένες ετυμολογικές γραφές για τους λόγους που αναφέρουμε στην τρίτη παράγραφο του άρθρου «ορθογραφικά». Το γεγονός ότι πρόκειται για ετυμολογικό λεξικό δεν αποτελεί βάσιμο επιχείρημα για την υιοθέτηση ετυμολογικών γραφών που δεν χρησιμοποιούνται καθόλου και δεν πρόκειται να επικρατήσουν ποτέ — κάλλιστα μπορεί να δοθεί η ετυμολογική ερμηνεία αυτών των λέξεων, και μάλιστα να δηλωθεί εν συντομία ότι έχει γίνει ορθογραφική απλοποίηση. Η αντίδραση στην έντονη κριτική που έχει ασκηθεί σε λεξικά του Κέντρου Λεξικολογίας ως προς αυτό το θέμα θα πρέπει να είναι η αλλαγή στάσης και όχι η επιμονή στις γραφές αυτές. Θα πρέπει και τα λεξικά του Κέντρου Λεξικολογίας να επιστρέψουν στη σχολική γραμματική, εκτός από ορισμένες περιπτώσεις λέξεων όπου η ίδια η γλωσσική πραγματικότητα επιβάλλει την αναγνώριση και την καταγραφή διπλών τύπων, λ.χ. αφτί / αυτί και αβγό / αυγό. Ακόμη, δεν θα πρέπει να υπάρχουν διαφορές ως προς το ορθογραφικό σύστημα από λεξικό σε λεξικό — εννοώ τα λεξικά του Κέντρου Λεξικολογίας. Το καθένα από αυτά θα πρέπει να ακολουθεί το ίδιο ορθογραφικό σύστημα, αλλιώς επέρχεται σύγχυση — ας σκεφτούμε ειδικά τους μαθητές, μερικοί από τους οποίους αντιμετωπίζουν προβλήματα με την ορθογραφία, τα οποία δεν πρέπει να αυξηθούν. Όσο συνεχίζεται αυτή η συζήτηση για τις αποκλίνουσες από τη σχολική ορθογραφία γραφές των λεξικών Μπαμπινιώτη, τόσο αδικούνται τα ίδια τα λεξικά αυτά. Μερικοί επικριτές των υπό συζήτηση ετυμολογικών γραφών για ιδεολογικούς λόγους εστιάζουν την προσοχή τους στις ετυμολογικές γραφές που ξενίζουν, αποσιωπώντας παράλληλα –ή και αγνοώντας– τα όποια θετικά στοιχεία των κρινόμενων λεξικών, τις επιστημονικές αρχές όπου βασίζονται, τις καινοτομίες που εισήγαγαν στη νεοελληνική λεξικογραφία κ.λπ., με αποτέλεσμα να υποτιμώνται και να αδικούνται τα σχολιαζόμενα λεξικά.

Επίσης, ας αναφερθεί μια ακόμη ειδική περίπτωση, στο πλαίσιο της αναφοράς μας σε αδυναμίες του ΕΛΝΕΓ, ειδικά ως προς τα ορθογραφικά: Δεν είναι τόσο αναγκαίο το σχόλιο για την ορθογραφία του πιλότος, το οποίο περιλαμβάνεται στο ΕΛΝΕΓ (και στο ΛΝΕΓ), γιατί δεν τίθεται τέτοιο ζήτημα και κανείς δεν απορεί για το πώς γράφεται η λέξη αυτή. Ας συγκριθεί αυτό το σχόλιο με άλλα, πολύ χρήσιμα και διαφωτιστικά, όπως τα σχόλια για τα εξάρτισηεξάρτησηεξάρτυση, τα όφελος, ωφελώ, τα σάτιρα, σατιρικός, σάτυρος, σατυρικός και τα πιλοτή ή πυλωτή. Τέτοια σχόλια λύνουν απορίες και είναι απαραίτητα σε ένα ετυμολογικό λεξικό που περιλαμβάνει και σχόλια, και μάλιστα μπορούν να αξιοποιηθούν από τον δάσκαλο στο σχολείο. Αναγκαία είναι και σχόλια όπως αυτά για τα καημένος, καημός, τα καλύτερος, καλλίτερος, τα μαζί, μαζύ, μαζή, τα τρελός, τρελλός κ.ά. — τέτοια σχόλια διαφωτίζουν για τον ρόλο που έπαιξε παλαιότερα η γλωσσολογία στην επικράτηση μερικών ετυμολογικών γραφών και αίρουν τυχόν παρεξηγήσεις, όπως ότι λ.χ. η γραφή τρελός είναι απλοποιημένη έναντι της δήθεν σωστής τρελλός. Επομένως, το σχόλιο για την ορθογραφία του πιλότος θα μπορούσε να λείπει.

2) Λεξικό ΣυνωνύμωνΑντωνύμων της Νέας Ελληνικής Γλώσσας. Λεξιλογικός Θησαυρός.
Α’ έκδοση (2011)
Σελίδες: 1248

Εκδόσεις: Κέντρο Λεξικολογίας

Η αξία ενός λεξικού συνωνύμων-αντωνύμων είναι βέβαιη. Αρκεί να σκεφτεί κανείς την ανάγκη του δημιουργού ενός κειμένου λ.χ. να επιλέξει μια συνώνυμη λέξη ή φράση, για να μην επαναλάβει στο κείμενό του μια προηγούμενη λέξη ή φράση, ή να διακρίνει σημασιολογικές αποχρώσεις μεταξύ λέξεων και να χρησιμοποιήσει αυτή που ταιριάζει στα εκάστοτε συμφραζόμενα. Γράφει χαρακτηριστικά η Χαρτουλάρη (2011):

«Η χρήση εντέλει των συνωνύμων δεν είναι ένα θέμα απλώς αισθητικό ή υφολογικό, δεν είναι μια πολυτέλεια, προκειμένου να μην επαναλαμβανόμαστε, αλλά είναι μια επικοινωνιακή ανάγκη, εκφραστική και διανοητική, που ορίζει τον κόσμο μιας γλώσσας και τη σκέψη εκείνων που τη χρησιμοποιούν. Γι’ αυτό και μαζί με τα ορθογραφικά, τα ερμηνευτικά ή τα εννοιολογικά λεξικά (βλ. π.χ. το «Αντιλεξικό» του Βοσταντζόγλου), τα λεξικά συνωνύμων-αντωνύμων είναι ιδιαίτερα σημαντικά».

Ειδικά μάλιστα για τους μαθητές ένα τέτοιο λεξικό μπορεί να αποτελέσει πολύτιμο βοήθημα, αν ληφθεί υπόψη ότι θα χρειαστεί να σκεφτούν συνώνυμα και αντώνυμα σε διάφορες περιπτώσεις, όπως λ.χ. στην έκφραση-έκθεση, κατά την περιληπτική απόδοση ενός αρχικού κειμένου, αλλά και κατά τη δημιουργία ενός νέου, δικού τους, ενδεχομένως όμως και σε κάποια γλωσσική άσκηση με την οποία ελέγχεται ειδικά η γνώση συνωνύμων και αντωνύμων. Για παράδειγμα, ένα καλό λεξικό συνωνύμων-αντωνύμων, όπως της Ιορδανίδου (το ΘΣΑΝΕ) και του Μπαμπινιώτη (το ΛΣΑΝΕΓ), θα δώσει την πληροφορία ότι συνώνυμα του διανοούμενος είναι τα διανοητής και στοχαστής. Το ΛΣΑΝΕΓ μάλιστα έχει καταγράψει στο λήμμα διανοούμενος και τις συνώνυμες φράσεις άνθρωπος των γραμμάτων / του πνεύματος. Το ίδιο λεξικό, μέσω πλαισιωμένων σχολίων, ξεκαθαρίζει ποια είναι η διαφορά στη σημασία μεταξύ πολλών λέξεων, όπως π.χ. των μετανάστης και πρόσφυγας, πράγμα που θα ήταν δύσκολο να γίνει χωρίς παράθεση σχετικού σχολίου.

Μερικά από τα προαναφερθέντα για το ετυμολογικό λεξικό του Κέντρου Λεξικολογίας ισχύουν και για το λεξικό συνωνύμων-αντωνύμων των ίδιων εκδόσεων. Και αυτό είναι το κορυφαίο λεξικό στο είδος του. Πριν εκδοθεί, το καλύτερο ήταν το ΘΣΑΝΕ. Το ΛΣΑΝΕΓ όμως περιλαμβάνει περισσότερα στοιχεία. Για παράδειγμα, το λήμμα δημόσιος του ΛΣΑΝΕΓ είναι ασυγκρίτως πλουσιότερο σε πληροφορίες και πιο επεξεργασμένο σε σύγκριση με το αντίστοιχο λήμμα του ΘΣΑΝΕ, αφού εμβαθύνει περισσότερο στη διάκριση σημασιών και υποσημασιών και δίνει περισσότερα στοιχεία για την καθεμιά. Επίσης, ό,τι προαναφέρθηκε σχετικά με την ποιότητα των σχολίων και των προλεγομένων του ετυμολογικού λεξικού του Κέντρου Λεξικολογίας ισχύει και για το λεξικό συνωνύμων-αντωνύμων των ίδιων εκδόσεων. Παραδείγματα σχολίων: Λέξεις για την παραποίηση του λόγου (παρερμηνεύω, αλλοιώνω, διαστρέφω, διαστρεβλώνω, στρεβλώνω, παραποιώ, νοθεύω, παραχαράσσω, πλαστογραφώ), επεξεργάζομαικατεργάζομαιαπεργάζομαι, μισθώνωεκμισθώνωενοικιάζω, πραγματοποιώπραγματώνω. Τέλος, και η εμφάνιση του λεξικού συνωνύμων-αντωνύμων είναι παρόμοια και εξίσου ποιοτική με του ετυμολογικού.

Και αυτού εδώ του λεξικού, όπως και του ετυμολογικού, οι αδυναμίες είναι δευτερεύουσες. Για παράδειγμα, το σχόλιο για τα επιρρήματα απλώς και απλά είναι ρυθμιστικό. Παραπέμπω στο παλαιότερο άρθρο μου «σχετικά με τα επιρρήματα απλάαπλώς κτλ.». Δεν έχει νόημα να επιμένει κανείς σε μια διάκριση που, όπως είναι γνωστό από την καθημερινή πείρα, δεν τηρείται. Στο νέο λεξικό σημειώνεται ότι «είναι λάθος να χρησιμοποιείται ο τύπος απλά αντί του απλώς με την εσφαλμένη εντύπωση ότι πρόκειται για τύπο της δημοτικής». Μα οι περισσότεροι από αυτούς που λένε απλά αντί απλώς όχι μόνο δεν έχουν καμία τέτοια εντύπωση, αλλά δεν ενδιαφέρονται καν για τα γλωσσικά, ώστε να συνειδητοποιήσουν ότι χρησιμοποιούν τύπο της δημοτικής, για να αποφύγουν τον αντίστοιχο λόγιο. Πρόκειται για άστοχη εκτίμηση, έστω και αν στην αρχή της χρήσης του απλά, πριν από πολλά χρόνια, μπορεί να έπαιξε ρόλο και αυτή η παράμετρος, η εντύπωση ότι το απλά είναι ο τύπος της δημοτικής που αντιστοιχεί στο λόγιο απλώς. Ας συγκριθεί το σχόλιο για τα απλά και απλώς με το εύστοχο σχόλιο του ίδιου λεξικού για τα καλά και καλώς.

———-

Τα δύο αυτά λεξικά βεβαίως δεν τα έγραψε μόνος του ο Γ. Μπαμπινιώτης. Τα συγκεκριμένα έργα δεν θα ήταν τόσο ποιοτικά, αν τα μέλη της λεξικογραφικής ομάδας δεν είχαν άριστη κατάρτιση σε θέματα γλωσσολογίας και λεξικογραφίας, καθώς και λεξικογραφικό ταλέντο, και αν δεν δούλευαν με τόσο μεράκι. Οι βασικοί συνεργάτες του Γ. Μπαμπινιώτη έχουν επιδείξει μεγαλύτερο και σπουδαιότερο έργο από μερικούς κρατικοδίαιτους, εφησυχασμένους και βολεμένους πανεπιστημιακούς, συναδέλφους ή «διαδόχους» του Γ. Μπαμπινιώτη, οι οποίοι έχουν παρουσιάσει είτε πενιχρό είτε μη ποιοτικό έργο, π.χ. πολλές αλλά ρηχές ανακοινώσεις. Απαραίτητη προϋπόθεση για να γραφτούν τόσο καλά λεξικά είναι να έχει γίνει σωστή επιλογή συνεργατών, κάτι που δυστυχώς δεν έχουν καταλάβει ακόμη κάποιοι συντονιστές λεξικών, συνάδελφοι του Γ. Μπαμπινιώτη. Θα πρέπει βέβαια και ο ίδιος ο συντονιστής να γνωρίζει σε βάθος λεξικογραφία, πράγμα δεδομένο για τον Γ. Μπαμπινιώτη, αλλά όχι και γι’ αυτούς.

Ας προσθέσω παρενθετικά εδώ ότι ένα γενικό ερμηνευτικό λεξικό, όχι ειδικό (ετυμολογικό, συνωνύμων-αντωνύμων κτλ.), έχει και άλλες απαιτήσεις, όπως συστηματική και σωστή αξιοποίηση του διαδικτύου για διάφορους σκοπούς, π.χ. για εμπλουτισμό των λημμάτων με αυθεντικά παραδείγματα χρήσης, καθώς και επιπλέον στοιχεία, που δεν είναι του παρόντος να αναφερθούν και να αναλυθούν. Από αυτή την άποψη, όταν εκδοθεί το νεοελληνικό λεξικό που ετοιμάζει γνωστή ιδιωτική εταιρεία εδώ και χρόνια, θα έχουμε στα χέρια μας το κορυφαίο ερμηνευτικό λεξικό στην ιστορία της νεοελληνικής λεξικογραφίας, ανώτερο και από του Κέντρου Λεξικολογίας και από του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη. Πάντως, προς το παρόν, το Κέντρο Λεξικολογίας έχει ήδη εκδώσει το ένα από τα δύο καλύτερα, έως τώρα, ερμηνευτικά λεξικά — το άλλο είναι το ΛΚΝ (το επιχείρημα ότι το ΛΝΕΓ λόγω αδυναμιών δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί μόνο του έχει σχετική αξία, γιατί ούτε το ΛΚΝ καλύπτει όλες τις ανάγκες, ούτε αυτό είναι αρκετό, λ.χ. στο ΛΚΝ δεν βρίσκεις σύγχρονες λέξεις που υπάρχουν στο ΛΝΕΓ, αφού το ΛΝΕΓ έχει πιο πλούσιο και εκσυγχρονισμένο λημματολόγιο από του ΛΚΝ). Και βέβαια, από το Κέντρο Λεξικολογίας έχουν εκδοθεί τα καλύτερα ειδικά λεξικά, όπως τα δύο για τα οποία γίνεται λόγος στην παρούσα ανάρτηση.

Τα δύο λεξικά που παρουσιάστηκαν εδώ αποτελούν απτά δείγματα μεγάλης κοινωνικής προσφοράς. Εύχομαι να αναγνωριστεί η αξία τους, ακόμη και από αυτούς που για ιδεολογικούς λόγους θα απομονώσουν τις όποιες αδυναμίες και θα κάνουν λόγο μόνο γι’ αυτές. Είναι γνωστό άλλωστε ότι η γλώσσα αποτελεί πεδίο ιδεολογικών αντιπαραθέσεων. Δεν νοείται πάντως να απουσιάζουν τα δύο αυτά λεξικά από τη βιβλιοθήκη ενός φιλολόγου. Δεν είναι δυνατόν να μην τα συμβουλεύεται ο φιλόλογος-εκπαιδευτικός που διδάσκει σε σχολείο ή φροντιστήριο. Και μάλιστα, καλό θα ήταν να διαβάσει ξανά και ξανά όλα τα σχόλια των δύο λεξικών ο διδάσκων, σαν να πρόκειται για εκείνα τα βιβλία που από ενδιαφέρον διαβάζουμε περισσότερες από μία φορά. Καλό είναι και να προτρέψει τους μαθητές του να τα προμηθευτούν και να αξιοποιήσουν τα δύο αυτά λεξικά.

Α. ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ ΛΕΞΙΚΩΝ
ΕΛΚΝ
Ανδριώτης Ν. 1983: Ετυμολογικό λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής. Τρίτη έκδοση με διορθώσεις και προσθήκες του συγγραφέα (Θεσσαλονίκη:Aριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών / Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη).

ΕΛΝΕΓ
Γ. Μπαμπινιώτης 2009: Ετυμολογικό Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας. Ιστορία των λέξεων (Αθήνα:Κέντρο Λεξικολογίας).

ΘΣΑΝΕ
Ιορδανίδου Ά. 2008 [επιστημονική επιμέλεια]: Θησαυρός Συνωνύμων και Αντιθέτων της Νέας Ελληνικής (Αθήνα:εκδόσεις Πατάκη).

ΛΚΝ
Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών / Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη 1998: Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής (Θεσσαλονίκη:Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης).

ΛΝΕΓ
Μπαμπινιώτης Γ. 2002 (2η έκδοση): Λεξικό της νέας ελληνικής γλώσσας (Αθήνα:Κέντρο Λεξικολογίας).

ΛΣΑΝΕΓ
Μπαμπινιώτης Γ. 2011: Λεξικό ΣυνωνύμωνΑντωνύμων της Νέας Ελληνικής Γλώσσας. Λεξιλογικός Θησαυρός (Αθήνα:Κέντρο Λεξικολογίας).

Β. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ
Αποστολίδης Στάντης 2011: «Αναγωγή στις ρίζες!». Ελευθεροτυπία, 19 Μαρτίου.

Χαρτουλάρη Μικέλα 2011: «Οι αγανακτισμένοι και ο γκιουλέκας». Τα Νέα, 28 Σεπτεμβρίου.

Advertisements