Σχετικά με το «αμέσως» και το «άμεσα»

21/06/2013

Ο Παντελής Μπουκάλας, ένας από τους καλύτερους σύγχρονους αρθρογράφους, υπογράφει το κείμενο «Αμέσως ή άμεσα;», που δημοσίευσε η «Καθημερινή» στο προχθεσινό της φύλλο. Το θέμα του άρθρου έχει συζητηθεί αρκετά στους κύκλους των φιλολόγων, των γλωσσολόγων, αλλά και γενικά όσων ενδιαφέρονται για τη γλώσσα. Πρόκειται για ορισμένα επιρρήματα που μπορεί να αλλάζουν σημασία ανάλογα με το αν η κατάληξη είναι –α ή –ως. Εν ολίγοις, άμεσα κανονικά σημαίνει «χωρίς μεσολάβηση», ενώ αμέσως «χωρίς χρονοτριβή». Παρόμοια επιρρηματικά ζεύγη είναι τα έκτακταεκτάκτωςαδιάκριτααδιακρίτως, ευχάρισταευχαρίστως κ.ά. Θα σχολιάσω μερικά μόνο σημεία του ενδιαφέροντος αυτού άρθρου.

Στη δεύτερη παράγραφο του κειμένου διαβάζουμε:

«[…] Ως προς αυτό το μόνο που αξίζει να ειπωθεί είναι πως ο μύδρος των «καθαρών» («εσείς οι μαλλιαροί θα καταντήσετε να λέτε σαφά το σαφώς«) δεν θα εξαπολυόταν αν οι λόγιοί μας είχαν προσέξει τον Όμηρο, τον Πίνδαρο, τους τραγικούς, τον Αριστοφάνη, τον Ξενοφώντα. Θα διαπίστωναν ότι όλοι τους χρησιμοποιούσαν συχνά το σάφα με την έννοια του σαφώς. Οι ανελλήνιστοι».

Δεν ξέρω αν πρόκειται κατ’ ανάγκην για μύδρο, πάντως θυμάμαι ότι μερικοί από όσους αντιδρούσαν κάποτε στη χρήση του άμεσα αντί του αμέσως, του αδιάκριτα αντί του αδιακρίτως κτλ. έλεγαν ειρωνικά ή χιουμοριστικά ότι σε λίγο και το σαφώς θα γίνει σαφά.

Κατά τη γνώμη μου, ένα τέτοιο ειρωνικό ή χιουμοριστικό σχόλιο δεν έχει βάση, γιατί ποτέ δεν τέθηκε θέμα σχετικά με την κατάληξη του επιρρήματος σαφώς. Το επίθετο οη σαφής, το σαφές δίνει κανονικά επίρρημα σε -ώς. Η περίπτωση του επιρρηματικού τύπου ειλικρινά, που χρησιμοποιείται κατά κόρον μολονότι το επίθετο από όπου προέρχεται κλίνεται όπως το οη σαφήςτο σαφές, αποτελεί εξαίρεση. Αυτό που έλεγαν δηλ. οι «καθαροί» για τους «μαλλιαρούς» ήταν απλώς ένα αστείο.

Από την άλλη, το επιχείρημα ότι στην αρχαιοελληνική γραμματεία απαντά το σάφα με την έννοια του σαφώς δεν μου φαίνεται ισχυρό. Είδαμε προηγουμένως ότι δεν υφίσταται θέμα σχετικά με την κατάληξη του επιρρήματος σαφώς. Ωστόσο, και αν ακόμη εντοπίζεται το σάφα σε αρχαιοελληνικά κείμενα, αυτό δεν σημαίνει ότι δεν θα ξένιζε το επίρρημα σαφά σήμερα. Ένας τέτοιος επιρρηματικός τύπος δεν θα είχε προκύψει ομαλά. Θα ήταν φυσικό λοιπόν να προσκρούει στο γλωσσικό αίσθημα ενός σύγχρονου ομιλητή, πράγμα που δεν μετριάζεται από τη χρήση, έστω και συχνή, του σάφα σε κείμενα της Αρχαίας Ελληνικής.  

Στην τρίτη παράγραφο του άρθρου του ο Π. Μπουκάλας γράφει σχετικά με τη χρήση του άμεσα αντί για αμέσως τα ακόλουθα:

«Πρόκειται πάντως για μία επιπλέον παραγωγή των χειλιών ή της γραφίδας όσων πιστεύουν ότι μπορούν να μιλήσουν σε πιο γνήσια δημοτική και από τον ίδιο τον δήμο. Και οι οποίοι δεν έμαθαν ποτέ ότι το πρώτο όργανο της ομιλίας και της γραφής είναι το αυτί: Ακούς όσο πιο προσεχτικά γίνεται και όσο περισσότερους μπορείς».

Ο αρθρογράφος πολύ εύστοχα επισημαίνει ότι το άμεσα ως επίρρημα αντί για αμέσως δεν είναι ένας γνήσιος τύπος της δημοτικής γλώσσας. Σε άλλα σημεία του κειμένου του μάλιστα κάνει λόγο για γλωσσικό λαϊκισμό, για υπερδημοτικιστές και για «ένα ημιλόγιο πλάσμα που αυτοπαρουσιάστηκε σαν λαϊκότερο του λαϊκού» (εννοείται το άμεσα ως επίρρημα με τη νεότερη σημασία του). Η εισαγωγή του άμεσα ως επιρρήματος συνώνυμου του αμέσως ή η ευρύτερη διάδοσή του με αυτή τη σημασία έγινε στο πλαίσιο του πολιτικού λόγου τη δεκαετία του ’80. Και είναι πολύ θετικό το γεγονός ότι ένας αριστερός αρθρογράφος ξεφεύγει από τα γνωστά κουτάκια, από την ιδεολογική μονομέρεια που χαρακτηρίζει τον δημόσιο λόγο για τη γλώσσα, και μιλάει για το φαινόμενο του γλωσσικού λαϊκισμού των υπερδημοτικιστών. Όσοι ζήσαμε τη δεκαετία του ’80 το θυμόμαστε. Ακόμη πιο θετικό είναι το ότι δεν μπαίνει στα γνωστά καλούπια ένας αρθρογράφος που λόγω ηλικίας έζησε την εποχή του γλωσσικού εμφυλίου. Το λέω αυτό εννοώντας ότι η δική μας γενιά σε σύγκριση με τους μεγαλύτερους συνήθως κρίνει πιο αντικειμενικά –έτσι νομίζω τουλάχιστον– τα γλωσσικά θέματα που σχετίζονται με την αντιπαράθεση καθαρεύουσας και δημοτικής. Είναι πολύ ευχάριστο λοιπόν να διαπιστώνει κανείς ότι και κάποιος μεγαλύτερος δείχνει ανάλογη στάση.

Ωστόσο, ανεξάρτητα από το πώς εισήχθη το άμεσα ως επίρρημα στη Νέα Ελληνική, δεν παύει να αποτελεί και αυτό πλέον μια γλωσσική πραγματικότητα. Κατά συνέπεια, οφείλουμε να μην εθελοτυφλούμε, πρέπει να αναγνωρίσουμε δηλ. την ύπαρξή του, και εν συνεχεία να το περιγράψουμε σωστά. Στο πλαίσιο της προσπάθειας να περιγραφεί η χρήση των επιρρημάτων αμέσως και άμεσα, ο Π. Μπουκάλας γράφει:

«Το «αμέσως» εξακολουθεί να σημαίνει «αμέσως» και να ακούγεται ως απολύτως δεσμευτικό, ενώ το «άμεσα» είναι πολύ πιο χαλαρό».

Συναφώς, η Ά. Ιορδανίδου στις Συνηθισμένες γλωσσικές απορίες (Αθήνα 2009:Άσπρη Λέξη, σελ. 19) υποστηρίζει ότι το άμεσα, εκτός από «με άμεσο τρόπο (όχι έμμεσα)» (π.χ. Αίτηση απογραφής άμεσα ασφαλισμένου), σημαίνει και «στο άμεσο μέλλον» (π.χ. Ο Β΄ Δημοτικός Σταθμός πρέπει άμεσα να λειτουργήσει, διαφορετικά κόβεται η επιχορήγηση.), σε αντιδιαστολή με το αμέσως, που σημαίνει «πολύ γρήγορα, ακριβώς την επόμενη στιγμή» (π.χ. Αμέσως μετά το Πάσχα θα πάρουν στα χέρια τους οι υπουργοί ΠΕΧΩΔΕ και Οικονομίας το πόρισμα της επιτροπής.). Πρόκειται για άποψη (ή μάλλον για υπόθεση) η οποία αρχικά είχε διατυπωθεί από κάποιον που πήρε μέρος στο πρώτο σεμινάριο λεξικογραφίας της Άσπρης Λέξης, του 2008.

Βλέπω με επιφύλαξη τέτοιες παρατηρήσεις, έστω και αν μπορεί να έχουν βάση. Και αυτό γιατί εντοπίζονται παραδείγματα χρήσης του άμεσα που δεν ταιριάζουν πάντα με τις παραπάνω διακρίσεις και σημασίες. Εφόσον λ.χ. σε πολλά ρεπορτάζ αναφέρεται ότι ο τάδε ασθενής ή τραυματίας «άμεσα μεταφέρθηκε σε νοσοκομείο», γιατί το άμεσα είναι πολύ πιο χαλαρό σε σύγκριση με το αμέσως, που ακούγεται ως απολύτως δεσμευτικό, σύμφωνα με τη διατύπωση του Μπουκάλα;  Δεν είναι δεσμευτικό εδώ το άμεσα; Επίσης, το άμεσα στο ίδιο παράδειγμα («άμεσα μεταφέρθηκε σε νοσοκομείο») σε καμία περίπτωση δεν σημαίνει «στο άμεσο μέλλον». Είναι προφανές ότι εν προκειμένω το άμεσα δεν διαφέρει από το αμέσως — άλλωστε, διαβάζουμε σε ειδήσεις και ότι ο τάδε «αμέσως μεταφέρθηκε σε νοσοκομείο». Επιπλέον, στο αμέσως μετά το Πάσχα η χρήση του αμέσως αποτελεί και θέμα σύνταξης. Προσθέτω και ένα ακόμη παράδειγμα χρήσης του άμεσα που βρέθηκε μέσω διαδικτύου:

«»Εγώ αποχωρώ», τόνισε ο Έλληνας τεχνικός στη συνέντευξη Τύπου και έφυγε άμεσα χωρίς να προλάβουν οι εκπρόσωποι Τύπου να του κάνουν ερωτήσεις..»

Στο παράδειγμα αυτό, δεν ξέρω πώς μπορεί το άμεσα να θεωρηθεί ασθενέστερο, λιγότερο έντονο, πιο χαλαρό κτλ. από το αμέσως. Το κυριότερο, και στο ανωτέρω παράδειγμα θα ήταν εντελώς εσφαλμένο να ερμηνευθεί το άμεσα ως «στο άμεσο μέλλον».

Όσο για περιπτώσεις όπου λ.χ. σηκώνουμε το τηλέφωνο, κάποιος ζητάει τον κύριο τάδε που βρίσκεται δίπλα μας και εμείς απαντάμε μονολεκτικά «αμέσως», εκεί φαίνεται ότι ο γνήσιος λαϊκός τύπος είναι το αμέσως, γι’ αυτό και χρησιμοποιείται. Το άμεσα εισήχθη αργότερα, μέσω του πολιτικού λόγου, και σε ορισμένες χρήσεις δεν μπορεί να επικρατήσει.

Άλλα παραδείγματα, που επίσης βρέθηκαν μέσω διαδικτύου:

«Δεν έφτασε ποτέ στην μπάλα, αφού στου «δρόμου τα μισά» υπέστη τράβηγμα και άμεσα ζήτησε αλλαγή».

«Ο Σλοβένος άνοιξε το σκορ για τους γηπεδούχους στο 42ο λεπτό και άμεσα πήγε στον πάγκο της ομάδας και πήρε τη φανέλα με το όνομα του Μανώλη Στεφανάκου αφιερώνοντάς του το γκολ».

«Εισχωρεί εύκολα στο δέρμα με αποτέλεσμα άμεσα να το ανακουφίζει από την ξηρότητα, τον κνησμό, διάφορους ερεθισμούς, έκζεμα και ψωρίαση».

«Εγώ βέβαια συμμορφώθηκα άμεσα στην παρατήρηση του υπαλλήλου ότι δεν επιτρέπεται η φωτογράφιση στους χώρους του μετρό και σταμάτησα άμεσα τη φωτογράφιση».

Προσωπικά, αν έγραφα τα παραπάνω, θα επέλεγα το αμέσως αντί για το άμεσα. Πρόκειται όμως για αυθεντικά παραδείγματα χρήσης του άμεσα. Και αν σκοπός είναι η ακριβής περιγραφή του πώς χρησιμοποιούνται το άμεσα και το αμέσως τα όσα σχετικά διαβάζουμε στις Συνηθισμένες γλωσσικές απορίες, μολονότι βάσιμα, δεν είναι αρκετά.  Άλλωστε, στη Νέα Ελληνική σήμερα, σε κάποιον βαθμό, μικρό ή μεγάλο, υπάρχει επικάλυψη μεταξύ των άμεσα και αμέσως, η οποία όμως δεν φαίνεται καθόλου στο προαναφερθέν βιβλίο. Επομένως, η διάκριση μεταξύ άμεσα και αμέσως χρειάζεται ακριβέστερη περιγραφή και περαιτέρω αποσαφήνιση.

Φυσικά, η επιφύλαξη για την οποία έκανα λόγο παραπάνω δεν σημαίνει ότι συμμερίζομαι τα όσα γράφουν είτε σε λεξικά είτε σε άρθρα ή βιβλία από παλιά οι υποστηρικτές της απόλυτης διάκρισης μεταξύ άμεσα («χωρίς μεσολάβηση») και αμέσως  («χωρίς χρονοτριβή»). Η γλωσσική πραγματικότητα τα τελευταία χρόνια έχει μεταβληθεί, επομένως δεν υπάρχει αμφιβολία ότι οι συστάσεις να αποφεύγουμε λ.χ. το άμεσα με τη σημασία «χωρίς χρονοτριβή» είναι ξεπερασμένες από την ίδια τη γλώσσα, έστω και αν ρόλο στη διαμόρφωση της τωρινής γλωσσικής πραγματικότητας ως προς το συγκεκριμένο θέμα έπαιξε και ο ιδεολογικός παράγοντας. Εξυπακούεται ότι ειδικά οι λεξικογράφοι πρέπει να παρακολουθούν και να αποτυπώνουν την πραγματική χρήση της γλώσσας, τη γλωσσική πραγματικότητα, όποια και αν είναι αυτή, είτε τους αρέσει είτε όχι. Ο αποκλεισμός μιας λέξης ή οποιουδήποτε άλλου γλωσσικού στοιχείου από ένα λεξικό θα πρέπει να βασίζεται σε άλλα κριτήρια.

Τέλος,  δεν φωτίζεται όλη η αλήθεια ούτε από αυτούς που ως προς τη διτυπία άμεσααμέσως κάνουν λόγο για την άποψη, τη θέση ή τη διάκριση Μπαμπινιώτη (έχω διαβάσει και τις 3 αυτές λέξεις). Πράγματι η άποψη Μπαμπινιώτη είναι ότι το άμεσα και το αμέσως διακρίνονται μεταξύ τους, εφόσον το πρώτο σημαίνει «απευθείας» και το δεύτερο «χωρίς καθυστέρηση». Ωστόσο, ας μη νομίσει κανείς ότι ο Μπαμπινιώτης είναι ο μοναδικός που υποστηρίζει τη διάκριση αυτή. Αναμφισβήτητα, με το σχετικό σχόλιο στο λεξικό του (καθώς και τα συναφή σχόλια για τα απλάαπλώς κτλ.) και την αρθρογραφία του έχει συνδιαμορφώσει –αν δεν έχει παίξει καταλυτικό ρόλο στη διαμόρφωσή του– ένα συντηρητικό ρεύμα σκέψης ως προς το συζητούμενο και άλλα γλωσσικά θέματα. Αναντίρρητα, πολλά πλαισιωμένα σχόλια για τη χρήση της γλώσσας τα οποία περιλαμβάνει το λεξικό του χρειάζονται εκσυγχρονισμό — και τα σχόλια για τα απλάαπλώς κτλ. Ωστόσο, και άλλοι –όχι μόνο ο Μπαμπινιώτης– εδώ και χρόνια υποστηρίζουν ότι το άμεσα είναι διαφορετικό από το αμέσως, όπως το απλά από το απλώς κτλ. Σε μερικά επιρρηματικά ζεύγη, όπως παλαιότερα, έτσι και σήμερα η διαφορετική κατάληξη αντιστοιχεί σε διαφορετική σημασία, λ.χ. ευχάρισταευχαρίστως. Σε άλλες περιπτώσεις όμως, επιρρήματα σε –α χρησιμοποιούνται πλέον με σημασίες των αντίστοιχων επιρρημάτων σε –ως, λ.χ. άμεσααμέσως, απλάαπλώς. Όσοι και στις περιπτώσεις αυτές επιμένουν στην απόλυτη διάκριση μεταξύ των επιρρημάτων σε –α και σε –ως ουσιαστικά υποδεικνύουν την παλαιότερη χρήση τους. Εδώ πρόκειται για παλαιότερη γλωσσική πραγματικότητα και όχι για θέμα αποκλειστικά μπαμπινιωτικό. Είναι αξιοσημείωτο άλλωστε ότι και το λεξικό του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη και το νεοελληνικό λεξικό Κριαρά δέχονται την παλιά, την παραδοσιακή διάκριση μεταξύ του άμεσα και του αμέσως, αλλά και μεταξύ του απλά και του απλώς.

Προσθήκη

Βρέθηκα σε γνωστό πολυκατάστημα και άκουσα μια ανακοίνωση με την οποία παρακαλούνταν ο κάτοχος του αυτοκινήτου με τον τάδε αριθμό πινακίδων «να το μετακινήσει άμεσα», γιατί εμπόδιζε την έξοδο από το πάρκινγκ. Λίγο αργότερα έγινε παρόμοια ανακοίνωση, και πάλι με χρήση του επιρρήματος άμεσα. Φυσικά, και εδώ το άμεσα δεν μπορεί να σημαίνει «στο άμεσο μέλλον», αλλά εκφράζει τη σημασία που άλλοτε δηλωνόταν μόνο με το αμέσως.

Ένας καλός φίλος υποστήριξε ότι όταν ζητάω από κάποιον να κάνει κάτι άμεσα, συνήθως εννοώ να το εντάξει στις βασικές του προτεραιότητες (μέσα στην επόμενη ώρα, εντός της ημέρας κτλ.), ενώ όταν του ζητάω να κάνει κάτι αμέσως, συνήθως εννοώ να παρατήσει οτιδήποτε άλλο και να το κάνει τώρα. Δεν είναι άστοχη αυτή η παρατήρηση, ωστόσο δεν ισχύει πάντοτε. Σε μερικές περιπτώσεις, το άμεσα και το αμέσως δεν διαφέρουν καθόλου μεταξύ τους, πράγμα που δεν γίνεται να μην αναφέρω αν θέλω να περιγράψω τη χρήση τους. Και πάντως στο παράδειγμα που προανέφερα, ο κάτοχος του τάδε αυτοκινήτου έπρεπε να παρατήσει οτιδήποτε άλλο και να μετακινήσει τότε το αυτοκίνητό του.

Advertisements

One Response to “Σχετικά με το «αμέσως» και το «άμεσα»”

  1. periglwssio Says:

    Το ότι δεν πρόκειται απλώς για την «άποψη Μπαμπινιώτη» φαίνεται και από τα εξής:

    Η σχολική γραμματική Χατζησαββίδη (δες εδώ), που διδάσκεται σήμερα στο γυμνάσιο, στις σελίδες 100-101 γράφει ότι μερικές φορές οι επιρρηματικοί τύποι σε –ως διαφέρουν σημασιολογικά από τους αντίστοιχους σε –α και αναφέρει, με ορισμούς σημασιών και παραδείγματα χρήσης, μεταξύ άλλων το ζεύγος αμέσως («πολύ γρήγορα, χωρίς καθυστέρηση»)-άμεσα («απευθείας, χωρίς μεσολάβηση»).

    Επίσης, η μεγάλη γραμματική Τριανταφυλλίδη, του 1941, στην παράγραφο 995 αναφέρεται στη σημασιολογική διαφορά μεταξύ επιρρημάτων σε –α και σε –ως και συμπληρώνει ότι «το χρονικό επίρρημα αμέσως λέγεται μόνο έτσι, σε –ως, ενώ το τροπικό λέγεται άμεσα αλλά στην ανάγκη και αμέσως, αντίθετο του έμμεσα ή εμμέσως».


Τα σχόλια είναι απενεργοποιημένα.