Και πάλι για τα επιρρηματικά ζεύγη

30/06/2013

Τα επιρρήματα της Νέας Ελληνικής μπορούν να διακριθούν σε κατηγορίες με βάση την κατάληξή τους. Υπάρχουν επιρρήματα που σχηματίζονται και με κατάληξη -α και με κατάληξη -ως χωρίς διαφορά στη σημασία (λ.χ. σπάνια-σπανίως, βέβαια-βεβαίως, μόνιμα-μονίμως, γενικά-γενικώς). Άλλα επιρρήματα δεν λήγουν ούτε σε ούτε σε -ως (λ.χ. άρδην, καταγής, νωρίς, αύριο, σωρηδόν, τότε, χθες, πάλι, άπαξ, πίσω, ανέκαθεν, αμαχητί, εκεί, αλλού, πολύ). Άλλων η κατάληξη είναι μόνο –α και ποτέ -ως (λ.χ. ανέμελα, απρόσεκτα, σίγουρα, τρελά), ενώ άλλων μόνο –ως και ποτέ  (λ.χ. ευθέως, συνεχώς, συνεπώς, επειγόντως). Ειδική κατηγορία αποτελούν μερικά ζεύγη επιρρημάτων σε και -ως, όπως άμεσα και αμέσως: Γι’ αυτά τα επιρρήματα, επί σειρά ετών σε διάφορα κείμενα –μερικά από τα οποία είναι οδηγοί χρήσης της Νέας Ελληνικής– αναφέρεται ότι η διαφορά στην κατάληξη αντιστοιχεί και σε σημασιολογική διαφορά, όπως στα άμεσα «χωρίς μεσολάβηση», αμέσως «χωρίς χρονοτριβή», λ.χ.: Η λέξη «κεφτές» προέρχεται άμεσα από την τουρκική γλώσσα, αλλά έχει απώτερη προέλευση από την περσική. Δεν θα αργήσω, επιστρέφω αμέσως. Επειδή όμως διαπιστώνεται εμπειρικά αλλά και μέσω διαδικτυακής έρευνας ότι τέτοιες διακρίσεις δεν τηρούνται πάντοτε, παρακάτω τα εν λόγω ζεύγη επιρρημάτων χωρίζονται σε δύο κατηγορίες: Στην πρώτη, αυτή ή εκείνη η σημασία του επιρρηματικού τύπου σε -ως δεν μπορεί να εκφραστεί με τη χρήση του αντίστοιχου τύπου σε -α, ενώ στη δεύτερη μπορεί. 

Διευκρινίζω ότι στο παρόν άρθρο δεν με απασχολεί η χρήση επιρρηματικών τύπων σε -ως για τη δήλωση σημασιών που έχουν συνήθως τύποι σε -α, λ.χ. αμέσως ως «άμεσα, χωρίς μεσολάβηση», σε λόγιο ύφος. Με ενδιαφέρει μόνο αν ένα επίρρημα που λήγει σε -α χρησιμοποιείται στη θέση του αντίστοιχου σε -ως.

Μία ακόμη διευκρίνιση: Όλα τα παραδείγματα που αναφέρω σε αυτό εδώ το άρθρο προέκυψαν από διαδικτυακές αναζητήσεις και είτε είναι αυθεντικά είτε ελαφρώς διασκευασμένα.

Αναλυτικά:

1) Αφενός, υπάρχουν επιρρηματικά ζεύγη σε –α και –ως όπου ο τύπος σε –ως σε συγκεκριμένες σημασίες και χρήσεις δεν μπορεί να αντικατασταθεί από τον αντίστοιχο σε –α:

α. ευχάριστα-ευχαρίστως

Παραδείγματα χρήσης:

Είναι ένα κρασί που πίνεται ευχάριστα όλες τις ώρες και σε κάθε περίσταση. 

Ευχαρίστως να σου απαντήσω στην ερώτησή σου.

Ευχάριστα σημαίνει «με τρόπο που προκαλεί ευχαρίστηση», ενώ ευχαρίστως «μετά χαράς», «με προθυμία» κτλ. Θα ήταν αδόκιμη εδώ η χρήση του ευχάριστα αντί για το ευχαρίστως.

β. ιδιαίτερα-ιδιαιτέρως

Παραδείγματα χρήσης:

Ασχολούμαι με επιτραπέζια παιχνίδια και ιδιαίτερα με το σκάκι.

Θα μπορούσα να σας μιλήσω ιδιαιτέρως;

Το ιδιαίτερα δηλώνει τη σημασία του «ιδίως», «κυρίως» κτλ., ενώ το ιδιαιτέρως του «κατ’ ιδίαν». Δεν χρησιμοποιείται το ιδιαίτερα στην προκειμένη περίπτωση στη θέση του ιδιαιτέρως.

γ. περίεργα-περιέργως

Παραδείγματα χρήσης:

Ο κόσμος με κοίταζε περίεργα.

Η αρμόδια επιτροπή περιέργως σιωπά.

Το περίεργα ορίζεται ως «με περίεργο τρόπο», ενώ το περιέργως ως «παραδόξως». Ούτε εδώ θα ήταν δεκτή η χρήση του επιρρηματικού τύπου σε -α στη θέση του αντίστοιχου σε -ως.

δ. έξοχα-εξόχως

Παραδείγματα χρήσης:

Ο πρωταγωνιστής απέδωσε έξοχα τον ήρωα του Σοφοκλή.

Το ζήτημα είναι εξόχως πολιτικό.

Έξοχα σημαίνει «υπέροχα», «θαυμάσια», «εξαιρετικά» κτλ., ενώ εξόχως «πάρα πολύ». Ούτε στην προκειμένη περίπτωση αντικαθίσταται το επίρρημα σε -ως από το αντίστοιχο σε -α.

ε. τέλεια-τελείως 

Παραδείγματα χρήσης:

Έμαθε τέλεια την τέχνη του.

Είναι τελείως διαφορετικό ζήτημα.

Το τέλεια χρησιμοποιείται με τη σημασία του «άριστα», «άψογα» κτλ., ενώ το τελείως σημαίνει «εντελώς». Στην Κοινή Νέα Ελληνική (σε αντίθεση με την Κυπριακή, όπως τυχαίνει να γνωρίζω) το τέλεια δεν δηλώνει τη σημασία «εντελώς».

2) Αφετέρου, σε άλλες περιπτώσεις επιρρηματικών ζευγών, το επίρρημα σε –α χρησιμοποιείται –σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό– με τη σημασία του αντίστοιχου επιρρήματος σε –ως:

α. έκτακτα-εκτάκτως

Παραδείγματα χρήσης:

Περάσαμε έκτακτα στη βόλτα μας.

Συνεδρίασε εκτάκτως το Νομαρχιακό Συμβούλιο.

Κανονικά, το έκτακτα στο πρώτο παράδειγμα σημαίνει «υπέροχα», «θαυμάσια», «εξαιρετικά» κτλ., ενώ το εκτάκτως στο δεύτερο «εκτός προγράμματος». Ωστόσο, μερικές φορές χρησιμοποιείται το έκτακτα στη θέση του εκτάκτως, λ.χ.:

Η συνάντηση δεν ήταν προγραμματισμένη, έγινε έκτακτα και γι’ αυτό δεν ανακοινώθηκε νωρίτερα.

β. αδιάκριτα-αδιακρίτως

Παραδείγματα χρήσης:

Ρωτάει αδιάκριτα για τα προσωπικά της.

Ελεύθεροι σκοπευτές ακροβολισμένοι σε κτίρια και υψώματα βάλλουν αδιακρίτως.

Αδιάκριτα και αδιακρίτως σημαίνουν «χωρίς διακριτικότητα» και «χωρίς διάκριση» αντίστοιχα. Αν και στα αδιακρίτως φύλου/ ηλικίας (= ανεξαρτήτως φύλου/ ηλικίας) το αδιακρίτως δεν γίνεται αδιάκριτα (τα ανεξαρτήτως φύλου/ ηλικίας όμως μπορούν να γίνουν ανεξάρτητα από το φύλο/ την ηλικία), απαντούν ορισμένα παραδείγματα χρήσης του αδιάκριτα αντί για αδιακρίτως, όπως το ακόλουθο:

Πυροβολούσαν αδιάκριτα και προσπάθησαν να σκοτώσουν όλους τους επιβαίνοντες στο αυτοκίνητο.

γ. άγρια-αγρίως

Παραδείγματα χρήσης:

Θύμωσε και του μίλησε άγρια.

Μας εξαπατούν αγρίως.

Το άγρια δηλώνει τη σημασία «με αγριότητα», ενώ το αγρίως «σε μεγάλο βαθμό», «σε υπερβολικό βαθμό» κτλ. Ωστόσο, ανάλογα και με το ύφος, μπορεί την ίδια σημασία να δηλώσει και το άγρια, όπως στο εξής παράδειγμα:

Μας δουλεύουν άγρια οι τύποι.

δ. άδικα-αδίκως

Παραδείγματα χρήσης:

Θεωρήθηκε άδικα ύποπτος.

Αδίκως περίμενα να μου τηλεφωνήσουν.

Άδικα σημαίνει «με άδικο τρόπο», ενώ αδίκως «μάταια», «εις μάτην». Ωστόσο, και το άδικα χρησιμοποιείται με την τελευταία σημασία, λ.χ.:

Άδικα έκανα τόσο κόπο.

ε. απλά-απλώς

Παραδείγματα χρήσης:

Μας μίλησε απλά και κατανοητά.

Ασχολείσαι με το θέατρο ή απλώς σου αρέσει;

Θα ερχόμουν, απλώς αρρώστησα.

Στο πρώτο παράδειγμα, απλά σημαίνει «με απλό τρόπο», «με απλότητα». Στο δεύτερο, το απλώς έχει τη σημασία «μόνο», ενώ στο τρίτο «μόνο που». Και το απλά όμως χρησιμοποιείται κατά κόρον τα τελευταία χρόνια ως «μόνο (που)», λ.χ.:

Δεν σου έκανα παρατήρηση, απλά σου είπα μια φιλική γνώμη!

Γνωρίζω, απλά δεν μπορώ να σου πω.

Σημειωτέον ότι στη δεύτερη αυτή κατηγορία ανήκει και το ζεύγος άμεσα-αμέσως, που μας απασχόλησε στο προηγούμενο άρθρο.

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι οι λεξικογράφοι θα πρέπει να καταγράψουν την πραγματική χρήση των παραπάνω επιρρηματικών ζευγών. Αυτό υπαγορεύει ο περιγραφικός χαρακτήρας της λεξικογραφίας, όπου κανονικά γίνεται περιγραφή και όχι ρύθμιση της γλώσσας. Στο λεξικό είναι ανάγκη να περιγράφεται η πραγματική χρήση της γλώσσας και όχι να υπάγεται η γλώσσα σε ρυθμιστικούς κανόνες. Θα πρέπει να επισημαίνεται ό,τι πράγματι λέγεται και γράφεται και όχι ό,τι πιστεύει κάποιος ότι πρέπει να λέγεται και να γράφεται. Γι’ αυτό καλό είναι να μη δεσμεύεται ο συντάκτης λημμάτων από το περιεχόμενο κειμένων για τη θεωρούμενη σωστή χρήση της Νέας Ελληνικής. Προϋπόθεση, βέβαια, για την απόδοση της γλωσσικής πραγματικότητας είναι η διεξαγωγή λεπτομερών ερευνών. Στην προκειμένη περίπτωση, ενδελεχείς γλωσσικές μελέτες θα έδειχναν λ.χ. σε ποιον βαθμό έχει προχωρήσει η γλωσσική μεταβολή και πόσο συχνά διάφοροι επιρρηματικοί τύποι σε  χρησιμοποιούνται στη θέση των αντίστοιχων σε -ως. Για το απλά ως «μόνο (που)» είναι βέβαιο ότι η πραγματικότητα είναι πολύ διαφορετική από την εικόνα που παρουσιάζουν διάφορα κείμενα με οδηγίες για τη χρήση των εν λόγω επιρρηματικών ζευγών. Το απλά πάρα πολύ συχνά χρησιμοποιείται όπως παλαιότερα μόνο το απλώς. Το αδιάκριτα όμως λ.χ. πόσο συχνά λέγεται και γράφεται αντί για το αδιακρίτως; 

Επιπλέον, χρειάζεται να υπάρχει συνέπεια εκ μέρους του λεξικογράφου όταν πρόκειται για ομοειδείς περιπτώσεις. Για παράδειγμα, αν τα δεδομένα δείχνουν ότι και τα έκτακτα, αδιάκριτα χρησιμοποιούνται με τις σημασίες που είχαν παλιά μόνο τα εκτάκτως, αδιακρίτως, είναι αναγκαίο να αναγνωριστεί η νέα σημασία στην περίπτωση και του ενός και του άλλου τύπου, εκτός αν συγκεκριμένα στατιστικά στοιχεία δείξουν ότι λ.χ. το αδιάκριτα αντί για αδιακρίτως είναι πολύ πιο συχνό από το έκτακτα αντί για εκτάκτως. Αν υποθέσουμε ότι δεν πληρούν αυτό το κριτήριο της συχνότητας και οι δύο τύποι αλλά μόνο ο ένας, τότε η αναγνώριση της νέας σημασίας μόνο του ενός στο λεξικό δεν συνιστά ασυνέπεια.

Τέλος, επιβάλλεται να ασχοληθεί ο συντάκτης λημμάτων και με το θέμα του υφολογικού χαρακτηρισμού ενός επιρρήματος σε ή -ως, εφόσον η χρήση της μιας ή της άλλης κατάληξης ενδέχεται να υπαγορεύεται και από υφολογικά κριτήρια (λ.χ. σε επίσημο ύφος μπορεί να εμφανίζεται η κατάληξη -ως, ενώ σε ανεπίσημο η ).

Τα πιο καλά νεοελληνικά λεξικά (ΛΝΕΓ, ΛΚΝ και ΝΕΛ) στα περισσότερα από τα επιρρηματικά ζεύγη που είδαμε δεν δηλώνουν ότι οι τύποι σε –α χρησιμοποιούνται με σημασίες των αντίστοιχων σε -ως.

Στο ΛΝΕΓ, είτε σε πλαισιωμένο σχόλιο είτε χωρίς τέτοιο, κατά κανόνα τα παραπάνω επιρρήματα σε -α δηλώνονται ως διαφορετικά στη σημασία από τα αντίστοιχά τους σε -ως. Εξαιρέσεις αποτελούν δύο ζεύγη, το άδικα-αδίκως και το έξοχα-εξόχως: Το ΛΝΕΓ πληροφορεί σωστά ότι και το άδικα χρησιμοποιείται αντί για το αδίκως, ωστόσο παραδόξως δεν καταγράφει το ζεύγος έξοχα-εξόχως, ούτε στην 4η έκδοση, του 2012 (στο  ΛΝΕΓ το εξόχως χρησιμοποιείται σε ένα σημείο στο πλαισιωμένο σχόλιο με τίτλο ουσιαστικό–υπόσταση–όνομα–επίθετο: «Είναι εξόχως χαρακτηριστικά όσα γράφει ο Στέφ. Κουμανούδης […]»). 

Το ΛΚΝ (σημειωτέον ότι εκδόθηκε το 1998), αν και όχι με εκτός λήμματος σχόλια, που άλλωστε δεν προβλέπονται στο συγκεκριμένο λεξικό, σε γενικές γραμμές αντιμετωπίζει όπως το ΛΝΕΓ τα ευχάριστα-ευχαρίστως, ιδιαίτερα-ιδιαιτέρως, περίεργα-περιέργως, τέλεια-τελείως, έκτακτα-εκτάκτως, άγρια-αγρίως, άδικα-αδίκως, απλά-απλώς, άμεσα-αμέσως. Διαφοροποιείται όμως στα εξής δύο ζεύγη: Πρώτον, καταγράφει τα έξοχα-εξόχως, και μάλιστα δίνει σωστά τη μεταξύ τους διαφοράΔεύτερον, σχετικά με το αδιάκριτα-αδιακρίτως, το λεξικό της Θεσσαλονίκης δέχεται ότι τη σημασία «χωρίς διάκριση» εκφράζει όχι μόνο το αδιακρίτως αλλά και το αδιάκριτα.

Το ΝΕΛ (που εκδόθηκε το 1995) χονδρικά δίνει τις ίδιες πληροφορίες με αυτές του ΛΝΕΓ για τα ευχάριστα-ευχαρίστως, ιδιαίτερα-ιδιαιτέρως, τέλεια-τελείως, έκτακτα-εκτάκτως, αδιάκριτα-αδιακρίτως, απλά-απλώς, άμεσα-αμέσως, αλλά δεν καταγράφει τα περίεργα-περιέργως, εξόχως, άγρια-αγρίως, άδικα.

Το ΣΓΑ δεν σημειώνει τα ευχάριστα-ευχαρίστως, περίεργα-περιέργως, δίνει όμως σωστά τη διαφορά των ιδιαίτερα-ιδιαιτέρως, έξοχα-εξόχως, τέλεια-τελείως, σε γενικές γραμμές όπως το ΛΝΕΓ (εξαιρούνται τα έξοχα-εξόχως, που –σύμφωνα με τα προαναφερθέντα– περιέργως δεν δηλώνονται στο ΛΝΕΓ). Σχετικά με τα έκτακτα-εκτάκτως και τα άγρια-αγρίως, το ΣΓΑ δεν κάνει λόγο για τη χρήση των πρώτων τύπων στη θέση των δεύτερων, ως προς τα αδιάκριτα-αδιακρίτως όμως δηλώνει ότι μερικές φορές και το αδιάκριτα χρησιμοποιείται με τη σημασία «χωρίς διάκριση, ανεξαιρέτως» του αδιακρίτως. Τη χρήση των τύπων σε -α με σημασίες που έχουν οι αντίστοιχοι σε -ως αναφέρει το ΣΓΑ και στην περίπτωση των άδικα-αδίκως, απλά-απλώς. Για τα άμεσα-αμέσως και την αντιμετώπισή τους στο συγκεκριμένο λεξικό μιλήσαμε στο προηγούμενο άρθρο. 

ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ ΛΕΞΙΚΩΝ
ΛΚΝ
Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών / Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη 1998: Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής (Θεσσαλονίκη:Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης).

ΛΝΕΓ
Μπαμπινιώτης Γ. 2012 (4η έκδοση): Λεξικό της νέας ελληνικής γλώσσας. (Αθήνα:Κέντρο Λεξικολογίας).

ΝΕΛ
Kριαράς Ε. 1995: Νέο ελληνικό λεξικόΛεξικό της σύγχρονης ελληνικής δημοτικής γλώσσας (Αθήνα:Εκδοτική Αθηνών).

ΣΓΑ
Ιορδανίδου Ά. 2009: Συνηθισμένες γλωσσικές απορίες (Αθήνα:Άσπρη Λέξη).

———-

Για περισσότερες βιβλιογραφικές πηγές βλ. εδώ.

Advertisements

One Response to “Και πάλι για τα επιρρηματικά ζεύγη”

  1. periglwssio Says:

    Καθώς ξαναδιαβάζω το κείμενο, έχω μια επιφύλαξη για το σημείο όπου αναφέρω ότι δεν χρησιμοποιείται το ιδιαίτερα με τη σημασία του «κατ’ ιδίαν» στη θέση του ιδιαιτέρως. Πράγματι, δεν βρήκα τέτοια παραδείγματα, ωστόσο δεν θα με ξένιζαν τόσο πολύ, όπως λ.χ. το Ευχάριστα (αντί ευχαρίστως) να σου απαντήσω στην ερώτησή σου.

    Κατά τα άλλα, ήταν συνειδητή η επιλογή μου να κινηθώ στον άξονα της συγχρονίας. Το άρθρο έχει λεξικογραφικό χαρακτήρα. Άλλωστε, δεν έχω στοιχεία για τη σημασιολογική διάκριση τέτοιων επιρρημάτων σε πολύ μακρινές εποχές του παρελθόντος, λ.χ. πριν από 80, 100 ή 150 χρόνια. Επιπλέον, δεν θα μπορούσα να έχω πρόσβαση στον προφορικό λόγο των εποχών εκείνων, ώστε να κάνω σύγκριση με το σήμερα.

    Πάντως, ότι η τάση σε διαχρονικό επίπεδο ευνοεί την κατάληξη φαίνεται από τα εξής αποσπάσματα του αρχικού κειμένου:

    «Το απλά πάρα πολύ συχνά χρησιμοποιείται όπως παλαιότερα μόνο το απλώς».

    «Στην προκειμένη περίπτωση, ενδελεχείς γλωσσικές μελέτες θα έδειχναν λ.χ. σε ποιον βαθμό έχει προχωρήσει η γλωσσική μεταβολή και πόσο συχνά διάφοροι επιρρηματικοί τύποι σε χρησιμοποιούνται στη θέση των αντίστοιχων σε -ως».

    Δεν νομίζω ότι στο μέλλον θα πάψει να υπάρχει η πρώτη κατηγορία. Ίσως κάποιο επιρρηματικό ζεύγος της ενταχθεί στη δεύτερη – και σίγουρα κάποτε η πρώτη κατηγορία περιελάμβανε περισσότερα ζεύγη από όσα σήμερα. Ούτως ή άλλως όμως, ο χώρος των προβλέψεων στη γλώσσα είναι σκοτεινός.


Τα σχόλια είναι απενεργοποιημένα.