Σχετικά με τη διδασκαλία των Αρχαίων Ελληνικών στο γυμνάσιο

23/09/2013

Σχετικά με το θέμα των Αρχαίων Ελληνικών, που συζητείται δημόσια για μία ακόμη φορά, σε γενικές γραμμές είμαι υπέρ της διδασκαλίας τους από μετάφραση στο γυμνάσιο. Οι λόγοι είναι κυρίως οι ακόλουθοι δύο, ένας γλωσσολογικός και ένας πρακτικός, κατά κάποιον τρόπο:

Πρώτον, η εκμάθηση της Αρχαίας δεν αποτελεί προϋπόθεση για τη σωστή χρήση της Νέας Ελληνικής, όπως υποστηρίζεται συχνά. Η Νέα Ελληνική αποτελεί αυτόνομο γλωσσικό σύστημα. Ούτε η –αναγκαία, κατά τη γνώμη μου– εξοικείωση του μαθητή με πολλά λόγια στοιχεία ενσωματωμένα στη Νέα Ελληνική εξασφαλίζεται με τη διδασκαλία της γραμματικής και του συντακτικού της Αρχαίας.

Για να διακρίνει κανείς λ.χ. το «θα παρέχει» και το «θα παράσχει» μεταξύ τους, δεν είναι ανάγκη να διδαχτεί ολόκληρο το αρχαίο «έχω», όλους τους χρόνους και τις εγκλίσεις του, και να ασκηθεί σε χρονικές και εγκλιτικές αντικαταστάσεις. Αρκεί να μάθει το «παρέχω» στο πλαίσιο της Νέας Ελληνικής.

Άλλο παράδειγμα: Γνωστός δημοσιογράφος στο «Βήμα» (22/9/2013) αναρωτιέται πώς θα καταλάβουν τα παιδιά στο σχολείο από πού προέρχονται τα «υδατογραφία», «υδροπλάνο», «υδραγωγείο», «υδατοκαλλιέργεια», «εταιρεία υδάτων» κ.ο.κ., αν δεν μάθουν ότι στην Αρχαία Ελληνική «ύδωρ» σημαίνει «νερό». Κάλλιστα όμως μπορούν αυτό να το μάθουν στο πλαίσιο της διδασκαλίας της Νέας Ελληνικής και ειδικότερα της ετυμολογικής ανάλυσης λέξεων που ανάγονται στο «ύδωρ». Άλλωστε, σε συγχρονικό επίπεδο πρόκειται για νεοελληνικές λέξεις, του σημερινού λεξιλογίου, που απλώς συνδέονται ετυμολογικά με το αρχαίο «ύδωρ». Σε τέτοιες περιπτώσεις, το πιο λογικό είναι να αποτελέσει αφετηρία η Νέα Ελληνική, από τη Νέα Ελληνική να πηγαίνουμε στην Αρχαία και όχι το αντίστροφο.

Δεύτερον, σε πρακτικό επίπεδο, με δεδομένες τις αδυναμίες ή τα κενά που έχουν οι μαθητές στη Νέα Ελληνική, μου φαίνεται πολύ λογικό το να διατεθούν στη διδασκαλία της σύγχρονης γλώσσας οι ώρες που τώρα είναι αφιερωμένες στη διδασκαλία Αρχαίων Ελληνικών από το πρωτότυπο. Δεν ξέρω αν τα πράγματα ως προς τη γνώση και τη χρήση της ομιλούμενης γλώσσας βελτιώνονται ή χειροτερεύουν σε διαχρονικό επίπεδο ούτε ανοίγω συζήτηση περί λεξιπενίας. Κάνω απλώς λόγο για αδυναμίες ή κενά που αναμένεται να έχει ένας μαθητής γυμνασίου. Κατά τη γνώμη μου, για να βελτιωθεί η κατάσταση, θα πρέπει να αυξηθούν οι ώρες διδασκαλίας της Νέας Ελληνικής.

Από την άλλη, δεν είμαι βέβαιος αν είναι βάσιμο το συχνά προβαλλόμενο επιχείρημα ότι η διδασκαλία των Αρχαίων από το πρωτότυπο στο γυμνάσιο δυσχεραίνει την εκμάθηση της Νέας Ελληνικής ή οδηγεί τα παιδιά σε σύγχυση. Θίγω το θέμα, γιατί πραγματικά με ενδιαφέρει και δεν ξέρω τι ισχύει. Θα ήθελα να μάθω τι λένε οι γλωσσολόγοι γι’ αυτό. Επίσης, και φιλόλογοι της μέσης εκπαίδευσης με βάση τη διδακτική τους πείρα θα μπορούσαν να αναφέρουν παραδείγματα σύγχυσης Νέας και Αρχαίας Ελληνικής εκ μέρους των μαθητών. Διάβασα λ.χ. σε πολύ ενδιαφέρον συλλογικό ιστολόγιο τι γράφει γνωστός φιλόλογος:

«Δίδασκα τη Δευτέρα πρωί στα Αρχαία: «προ τριών ετών….». Δίδασκα την Τρίτη πρωί στα Νέα Ελληνικά : «πριν από τρία χρόνια…». Δυο καλοί μαθητές έγραψαν στην Έκθεσή τους την Τετάρτη: «προ τρία έτη»…ο ένας, «προ τρία χρόνια» ο άλλος  (λάθος στην αρχαία, λάθος και στη νέα γλώσσα). Ποιος φταίει για το λάθος των παιδιών;»

Με βάση το βιογραφικό του, το περιστατικό που αναφέρει ο φιλόλογος τοποθετείται χρονικά στην εποχή που επίσημη γλώσσα ήταν η καθαρεύουσα, επομένως μπορεί να έπαιξε ρόλο και αυτή η παράμετρος στα παραπάνω λάθη των μαθητών. Δεν είναι βέβαιο ότι τα δύο λάθη που επισημαίνει οφείλονται στη διδασκαλία των Αρχαίων από το πρωτότυπο. Ακόμη όμως και αν δεχτούμε ότι η ταυτόχρονη διδασκαλία Αρχαίας και Νέας Ελληνικής μπερδεύει τον μαθητή, στη γλώσσα που χρησιμοποιεί σήμερα ο μέσος μορφωμένος Νεοέλληνας ούτως ή άλλως είναι ενσωματωμένες, μεταξύ άλλων λόγιων στοιχείων, και φράσεις όπου η πρόθεση «προ» συντάσσεται με γενική. Ακόμη και αν καταργηθεί η διδασκαλία των Αρχαίων από το πρωτότυπο, νομίζω ότι τέτοια λάθη θα εμφανίζονται.

Ένα άλλο θέμα επιμέρους που θέλω να θίξω είναι οι έρευνες σχετικά με τα αποτελέσματα της διδασκαλίας των Αρχαίων από το πρωτότυπο στο γυμνάσιο. Έχω υπόψη μια έρευνα που έδειξε την αποτυχία του εγχειρήματος αυτού. Πρόσφατα όμως μου γνωστοποιήθηκε ότι υπάρχουν και άλλες έρευνες, που έδειξαν κάποια θετικά αποτελέσματα. Δεν ξέρω τι πραγματικά ισχύει και θα ήθελα τα φώτα των γλωσσολόγων και γι’ αυτό το θέμα.

Να προσθέσω βέβαια ότι στον δημόσιο διάλογο για τα Αρχαία μερικές φορές ξεχνιούνται τα άλλα μαθήματα. Τι εννοώ; Αν τα Αρχαία από το πρωτότυπο στο γυμνάσιο ή και στο λύκειο πρέπει να καταργηθούν με το σκεπτικό ότι είναι δύσκολα, ας σκεφτεί κάποιος και τον καημένο τον μαθητή που έχει έφεση στα φιλολογικά και δυσκολεύεται με τα μαθηματικά. Άνθρωπος δεν είναι και αυτός; Δεν λέω να καταργηθούν τα μαθηματικά, αλλά το δίκαιο είναι να διευκολυνθεί και αυτός ο μαθητής, λ.χ. με το να μη διδασκεται δύσκολα μαθηματικά. Αν τα Αρχαία από το πρωτότυπο καταργηθούν με το σκεπτικό ότι δεν είναι χρήσιμα για όποιον δεν θέλει να σπουδάσει φιλολογία, συγγνώμη, αλλά και στην ύλη των μαθηματικών υπάρχουν ένα σωρό πράγματα που δεν είναι χρήσιμα για όποιον δεν θέλει να σπουδάσει μαθηματικά ή κάτι σχετικό. Επίσης, αν κάποιες έρευνες έχουν δείξει ότι πέτυχε ή απέτυχε η διδασκαλία των Αρχαίων από το πρωτότυπο, θα με ενδιέφεραν και αντίστοιχες έρευνες που να δείχνουν αν πέτυχε η διδασκαλία τους από μετάφραση, αλλά και έρευνες που να αφορούν άλλα μαθήματα, όπως φυσική και χημεία.

Για να επιστρέψω στα Αρχαία, η ίδια η πραγματικότητα δείχνει ότι τα περισσότερα παιδιά στο σχολείο δεν μαθαίνουν Αρχαία. Είναι μεγάλο το εμπόδιο της γλώσσας του πρωτοτύπου, από την οποία μας χωρίζουν τόσοι αιώνες. Δυστυχώς, στην πράξη συμβαίνει αυτό που δήλωσε ο φιλόλογος Σ. Κουγέας στην «Καθημερινή» (12/9/2013, «Αρχαία Ελληνικά: οι απόψεις και τα επιχειρήματα των καθηγητών»):

«Είναι γεγονός ότι η διδασκαλία της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας, σύμφωνα με τα όσα συμβαίνουν σήμερα, δεν έχει τη δυνατότητα να ξεπεράσει την «από στήθους» αναπαραγωγή μετάφρασης σύντομων αρχαιοελληνικών κειμένων, όχι πάντα της αττικής διαλέκτου, ενώ η επαφή με αυτά δεν οδηγεί στην κατανόηση απλών κειμένων της αρχαίας ελληνικής ούτε στη συνειδητοποίηση των λεπτών νοηματικών διαφοροποιήσεων που προκύπτουν από την ποικιλία των συντάξεων της αρχαίας».

Είναι προφανές ότι ο συγκεκριμένος φιλόλογος γνωρίζει την κατάσταση που επικρατεί σήμερα στο ελληνικό σχολείο ως προς τα Αρχαία και την περιγράφει όπως είναι. Όντως, η συνήθης πρακτική είναι αυτή, οι μαθητές να αποστηθίζουν και να αναπαράγουν μεταφράσεις σύντομων αρχαιοελληνικών κειμένων, χωρίς να τα κατανοούν σε βάθος.

Ο Σ. Κ. στη συνέχεια της δήλωσής του αναφέρει:

«Προσωπικά θα επέλεγα τη διδασκαλία ολοκληρωμένων κειμένων από μετάφραση, των οποίων ορισμένα επιλεγμένα αποσπάσματα θα προσφέρονταν στους μαθητές «στο πρωτότυπο» ώστε σταδιακά να έρχονται σε επαφή με την αρχαία ελληνική, με αποσπάσματα ενταγμένα στο νοηματικό τους σύνολο».

Κατά τη γνώμη μου, η παραπάνω τοποθέτηση είναι μια από τις πιο νηφάλιες και ισορροπημένες που έγιναν τον τελευταίο καιρό σχετικά με το συζητούμενο θέμα. Η πρόταση που διατυπώνει ο φιλόλογος μοιάζει ρεαλιστική.

Advertisements