Και πάλι για τα Αρχαία

27/09/2013

Στο σημείωμα αυτό θα εκφράσω μερικές σκέψεις με αφορμή το πολύ ενδιαφέρον άρθρο «Αριστερά, εκπαίδευση και αρχαία» («Το Βήμα», 22/9/2013) της κυρίας Βάσως Κιντή. Δεν θα ασκήσω αρνητική κριτική στο άρθρο αυτό. Απλώς το συγκεκριμένο δημοσίευμα μου δίνει αφορμή να διατυπώσω ορισμένες σκέψεις.

Για τους λεγόμενους συντηρητικούς ή για διάφορους «υπερασπιστές» της γλώσσας μας έχω δημοσιεύσει αρκετά κείμενα. Είναι καιρός να σχολιάσω αναλυτικά απόψεις που εκφράζουν για τη διδασκαλία των Αρχαίων Ελληνικών και άλλα θέματα, εκπαιδευτικά και γλωσσικά, και όσοι βρίσκονται στην απέναντι πλευρά.

Πρώτα από όλα, η κ. Β. Κιντή στο κείμενό της ουσιαστικά παρουσιάζει μια μεγάλη αλήθεια, ότι δηλ. στο θέμα των Αρχαίων και οι δύο πλευρές, και οι υπέρμαχοι της διδασκαλίας των Αρχαίων Ελληνικών από το πρωτότυπο και όσοι διαφωνούν με αυτήν, αντιμετωπίζουν το θέμα ιδεολογικά. Δεν ισχυρίζομαι βέβαια ότι σε θέματα γλώσσας η αλήθεια πάντα βρίσκεται κάπου στη μέση. Αναντίρρητα, αντιεπιστημονικούς ισχυρισμούς συνήθως διατυπώνει η μία πλευρά. Εννοώ διάφορους συντηρητικούς κύκλους, αυτόκλητους υπερασπιστές ή προστάτες της γλώσσας μας και άλλους τέτοιους. Ωστόσο, συμβαίνει μερικές φορές να υποστηρίζουν κάτι συζητήσιμο ή ανακριβές και οι απέναντι. Να διευκρινίσω ότι από πολιτική άποψη αυτοί οι αντίθετοι με τους συντηρητικούς δεν είναι κατ’ ανάγκην αριστεροί. Μπορεί να είναι και φιλελεύθεροι. Και πάντως, πρόθεσή μου δεν είναι να πολιτικολογήσω στις γραμμές που ακολουθούν.

Αναλυτικά:

Είναι συζητήσιμο το βασικό επιχείρημα που διατυπώνεται εναντίον της διδασκαλίας Αρχαίων από το πρωτότυπο στο γυμνάσιο, ότι δηλ. η ταυτόχρονη διδασκαλία της Αρχαίας και της Νέας Ελληνικής θα οδηγήσει τους μαθητές γυμνασίου σε σύγχυση. Καταρχήν, δεν είναι σαφές πώς νοείται η σύγχυση εδώ. Αν ο μαθητής γυμνασίου προσαρμόζει στη Νέα Ελληνική κάτι που προσπαθεί να πει ή να γράψει στην Αρχαία, αυτό εξηγείται πολύ εύκολα. Το παιδί, στην προσπάθειά του να μάθει κάτι άγνωστο, επηρεάζεται από αυτό που του είναι οικείο. Έτσι εξηγείται λ.χ. το λάθος που έκανε ένας μαθητής, να γράψει ή να πει του αντρός αντί του ανδρός. Δεν σχημάτισε σωστά τον αρχαίο τύπο ανδρός, γιατί έπαιξε ρόλο η γνώση του σύγχρονου τύπου (του) άντρα. Αμφιβάλλω όμως αν σύγχυση Νέας και Αρχαίας σημαίνει να συναντήσει ο μαθητής ένα στοιχείο της Αρχαίας Ελληνικής (τύπο, σημασία κτλ.) και να νομίσει ότι είναι της Νέας. Ανοίγω λ.χ. το σχολικό βιβλίο της Αρχαίας Ελληνικής της Α΄ Γυμνασίου στην ενότητα 4. Εκεί διαβάζουμε μεταξύ άλλων ότι το αρχαίο ἀσπάζομαι σημαίνει «χαιρετώ», «καλωσορίζω». Υπάρχει περίπτωση να χρησιμοποιήσει ένας μαθητής το ασπάζομαι στη Νέα Ελληνική με αυτές τις σημασίες; Παρ’ όλα αυτά, δεν αποκλείω να γίνεται σύγχυση Νέας και Αρχαίας Ελληνικής εκ μέρους των παιδιών είτε έτσι είτε αλλιώς. Ωστόσο, για να πειστώ, θα ήθελα να μου γνωστοποιηθούν από έμπειρους εκπαιδευτικούς ικανά παραδείγματα σύγχυσης Νέας και Αρχαίας Ελληνικής που να ανήκουν είτε στην πρώτη είτε στη δεύτερη από τις παραπάνω περιπτώσεις. Μέχρι τότε, θα έχω την εντύπωση ότι είναι υπερβολικό αυτό που δήλωσε ο Εμμ. Κριαράς στην εφημερίδα «Τα Νέα» (03/12/2004), ότι δηλ.

«με την παράλληλη διδασκαλία αρχαίας και νέας γλώσσας το μόνο που θα επιτύχομε είναι να του δημιουργήσομε σύγχυση και να μην ξεχωρίζει τι είναι αρχαίο και τι είναι νέο [ενν. ο μαθητής του γυμνασίου]».

Επίσης, κατά τη γνώμη μου, στη συζήτηση για τη διδασκαλία των Αρχαίων από το πρωτότυπο ή από μετάφραση είναι άτοπη η αναφορά στους λεγόμενους συνοδευτικούς μύθους των Αρχαίων, όπως ότι οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές καταλαβαίνουν Αρχαία Ελληνικά, ότι η Ελληνική είναι η πλουσιότερη γλώσσα, ότι πρόκειται για τέλεια γλώσσα κτλ. Ο μόνος μύθος που έχει άμεση σχέση με το θέμα μας είναι αυτός σύμφωνα με τον οποίο όσο περισσότερα Αρχαία ξέρει κανείς, τόσο καλύτερα χρησιμοποιεί τη Νέα Ελληνική. Είναι ανακριβής ένας τέτοιος ισχυρισμός, γιατί η Νέα Ελληνική συνιστά αυτοτελές γλωσσικό σύστημα, που δεν έχει ανάγκη την Αρχαία. Στον βασικό αυτόν μύθο άλλωστε οφείλεται η αύξηση των ωρών διδασκαλίας των Αρχαίων, που αποφασίστηκε πριν από λίγα χρόνια. Ελήφθη η απόφαση να διδάσκονται περισσότερα Αρχαία, για να βελτιωθεί η χρήση της Νέας Ελληνικής! Ωστόσο, οι άλλοι μύθοι δεν συνδέονται άμεσα με το συζητούμενο θέμα. Ο μύθος λ.χ. ότι οι υπολογιστές καταλαβαίνουν Αρχαία Ελληνικά δεν γεννήθηκε ούτε ενισχύθηκε από τη διδασκαλία αρχαίων κειμένων στο σχολείο. Και αν ακόμη ένας «αρχαιολάτρης» φιλόλογος θέλει να μεταδώσει τέτοιες ιδέες στους μαθητές του, δεν νομίζω ότι χρειάζεται να περιμένει την ώρα της διδασκαλίας των Αρχαίων από το πρωτότυπο. Ίσα-ίσα μάλιστα, τα παιδιά σήμερα σε γενικές γραμμές ούτε μαθαίνουν ούτε αγαπούν τα Αρχαία στο σχολείο. Εφόσον τα Αρχαία είναι για τους περισσότερους ακατανόητα ή απωθητικά, αντιπαθητικά κτλ., η διδασκαλία τους δεν δημιουργεί γόνιμο έδαφος για την καλλιέργεια μύθων σχετικών με την Αρχαία Ελληνική. Έχουμε δει βέβαια ότι άτομα χωρίς ιδιαίτερες επιδόσεις στα φιλολογικά, όσο ήταν μαθητές, εν συνεχεία φανατίζονται και μετατρέπονται σε «υπέρμαχους» της γλώσσας μας. Ο φανατισμός τους όμως προκαλείται, νομίζω, κυρίως από εξωσχολικές πηγές πληροφόρησης. Άποψή μου είναι ότι η αναφορά σε αγλωσσολόγητους μύθους για την (Αρχαία) Ελληνική, για την πρωτιά της σε διάφορους τομείς ή και για μαγικές ιδιότητές της, δεν έχει θέση σε μια συζήτηση με θέμα τη διδασκαλία των Αρχαίων από μεταφρασμένα κείμενα ή από τα πρωτότυπα.

Μια σειρά από άλλα στοιχεία δείχνει ότι και οι αντίπαλοι των συντηρητικών βλέπουν το όλο θέμα ιδεολογικά. Ζητούν να καταργηθούν τα Αρχαία από το πρωτότυπο στο γυμνάσιο γιατί δεν είναι χρήσιμα σε όποιον δεν ενδιαφέρεται να ακολουθήσει φιλολογικές σπουδές. Οι πιο ακραίοι μάλιστα αξιώνουν να καταργηθούν και στο λύκειο. Γιατί όμως δεν ζητούν να μη διδάσκονται λ.χ. και τα μαθηματικά ως υποχρεωτικό μάθημα για όποιον θέλει να σπουδάσει φιλολογία; Άλλο επιχείρημα είναι ότι τα Αρχαία από το πρωτότυπο δυσκολεύουν τους μαθητές, πράγμα που ισχύει φυσικά. Τα μαθηματικά, η φυσική και η χημεία όμως δεν δυσκολεύουν τα παιδιά; Συναφώς, υποστηρίζεται ότι η ύλη των Αρχαίων δεν βοηθάει τον μαθητή να αποκτήσει πρακτικές γνώσεις. Μα και σε άλλα μαθήματα ο προσανατολισμός είναι θεωρητικός. Ποια είναι η βασική διαφορά Αρχαίων και άλλων μαθημάτων; Η συζήτηση για τα Αρχαία έχει ιδεολογικές προεκτάσεις. Για τους συντηρητικούς η ίδια η αρχαία ελληνική γλώσσα είναι στοιχείο ιδεολογίας. Το ίδιο το αρχαίο κείμενο αποκτά ιδεολογικό χαρακτήρα, γίνεται σύμβολο. Δεν είναι περίεργο λοιπόν ότι και η αντίδραση στη διδασκαλία Αρχαίων από το πρωτότυπο μπορεί να έχει ιδεολογικά κίνητρα. Αν δεν υπήρχαν τέτοια κίνητρα, θα δημοσιεύονταν και κείμενα όπου θα εκφραζόταν κάποιο ενδιαφέρον και για μαθητές που δυσκολεύονται με φυσικοχημείες, μαθηματικά κτλ. Αλλά ποιος ασχολείται με αυτούς;

Ιδεολογικό χαρακτήρα έχει και η σύγχυση θεμάτων διαφορετικών μεταξύ τους. Άλλο θέμα ο τρόπος διδασκαλίας των Αρχαίων, από πρωτότυπα κείμενα ή από νεοελληνικές μεταφράσεις, και άλλο η στάση μας έναντι της λόγιας γλωσσικής παράδοσης. Μπορεί να υποστηρίζω τη διδασκαλία των Αρχαίων από μετάφραση, αλλά να είμαι φίλος της παράδοσης αυτής και να πιστεύω στην εξοικείωση του μαθητή με στοιχεία του γλωσσικού παρελθόντος που έχουν ενσωματωθεί στη Νέα Ελληνική. Ακόμη, άλλο θέμα είναι οι τερατώδεις γλωσσικοί μύθοι που διαδίδουν οι λεγόμενοι αρχαιολάτρες, όπως ότι η Αρχαία είναι η γλώσσα των υπολογιστών, και άλλο η στάση μας έναντι της λόγιας γλωσσικής παράδοσης. Μπορεί να αντιτίθεμαι σε τέτοιους μύθους, αλλά να είμαι φίλος της παράδοσης αυτής. Καλό είναι να κάνουμε μερικές λεπτές διακρίσεις, γιατί δεν είναι όλα άσπρο ή μαύρο ούτε μπαίνουν όλοι σε ιδεολογικά καλούπια ή κουτάκια. Από την κριτική μας δεν πρέπει να εξαιρείται κανείς, όλοι πρέπει να κρίνονται, ανεξάρτητα από το γεγονός ότι σε γλωσσικά θέματα ανακρίβειες υποστηρίζουν κυρίως οι συντηρητικοί. Ενδέχεται όμως να πουν κάτι ανακριβές και οι της απέναντι πλευράς. Για παράδειγμα, στα μέσα της δεκαετίας του ’80 αποκαλύφθηκε ότι πολλοί μαθητές δεν γνώριζαν τι σημαίνει αρωγή και ευδοκίμηση, δυο λέξεις που περιλαμβάνονταν σε θέμα έκθεσης στις πανελλήνιες εξετάσεις. Ένας καθηγητής γλωσσολογίας του ΑΠΘ λοιπόν αναρωτήθηκε γιατί χρειάζεται να ξέρει ο μαθητής τη λέξη αρωγή, αφού ξέρει τη λέξη βοήθεια. Αυτός ο τρόπος σκέψης όμως έχει ιδεολογικό χαρακτήρα και δεν βασίζεται σε καμία γλωσσολογία. Φυσικά και χρειάζεται να γνωρίζει ο μαθητής τη λέξη αρωγή. Δεν είναι νεοελληνική λέξη και αυτή; Και βέβαια είναι αναγκαίο να εμπλουτίζει το λεξιλόγιό του με λόγιες λέξεις, αλλά και να διακρίνει υφολογικά επίπεδα και να χρησιμοποιεί σωστά τις λέξεις ανάλογα με την περίσταση επικοινωνίας. Πρόκειται για επικοινωνιακή ανάγκη. Αλλιώς, ακυρώνουμε την ίδια την έννοια της μάθησης. Δεν πιστεύω ότι η εξοικείωση του μαθητή με λέξεις όπως αρωγή και ευδοκίμηση εξασφαλίζεται με τη διδασκαλία των Αρχαίων, αλλά δεν είναι δυνατόν να υποστηρίζει γλωσσολόγος ότι δεν χρειάζεται να ξέρεις τι σημαίνει αρωγή. Και αλίμονο αν μπούμε σε αυτή τη λογική, του «τι χρειάζεται».

Γενικότερα, ανακρίβειες για θέματα γλώσσας δεν υποστηρίζουν μόνο οι συντηρητικοί. Τη γλώσσα δεν τη ρυθμίζουν μόνο οι συντηρητικοί. Άστοχες εκτιμήσεις ή προτάσεις δεν διατυπώνουν μόνο αυτοί. Και ο Κριαράς λ.χ. έχει υποστηρίξει απόψεις που δεν έχουν μεγάλη επαφή με τη γλωσσική πραγματικότητα. Αρκεί ένα ξεφύλλισμα του βιβλίου «Τα πεντάλεπτά μου στην ΕΡΤ και άλλα γλωσσικά» (β΄ έκδοση 1988, Θεσσαλονίκη: Μαλλιάρης-Παιδεία), για να το διαπιστώσει κανείς. Για παράδειγμα, εκεί (σελ. 131) υποστηρίζει ότι λέμε (όντως «λέμε» ή «πρέπει να λέμε;») όχι «συνέβησαν επεισόδια στο γήπεδο», αλλά «συμβήκανε επεισόδια στο γήπεδο» (!) Δεν θυμάμαι στη δεκαετία του ’80 το «συμβήκανε» να ήταν συχνότερο από το συνέβησαν. Απλώς ο Κριαράς πρότεινε την αποφυγή ενός λόγιου τύπου, χωρίς να λαμβάνει υπόψη τη γλωσσική πραγματικότητα. Θα μπορούσα να αναφέρω πολλά τέτοια παραδείγματα.

Το συμπέρασμα όχι μόνο από αυτό αλλά και από προηγούμενα σημειώματά μου είναι ότι στο θέμα των Αρχαίων το δίκιο γενικά βρίσκεται στην πλευρά των μη συντηρητικών. Αυτοί έχουν κατά βάση δίκιο. Τα πιο πολλά επιχειρήματα των συντηρητικών, αν όχι όλα, έχουν περισσότερο συναισθηματικό και ιδεολογικό χαρακτήρα. Οι συντηρητικοί βαρύνονται, αν μπορώ να το εκφράσω έτσι, με τον βασικότερο μύθο, ότι μιλάς καλύτερα τη Νέα Ελληνική αν ξέρεις Αρχαία. [*] Ωστόσο, ιδεολογικά μιλάνε μερικές φορές και οι αντίπαλοι των συντηρητικών. Αυτό ήθελα να δείξω ειδικά στο τελευταίο αυτό σημείωμα.

Αφού προβληματίστηκα αρκετά, κατέληξα στην εξής άποψη: Ότι ο βασικότερος λόγος για τη διδασκαλία των Αρχαίων από μετάφραση στο γυμνάσιο είναι η ανάγκη να εξασφαλιστούν περισσότερες ώρες διδασκαλίας της Νέας Ελληνικής. Ίσως να υπάρχουν και άλλοι λόγοι, αλλά σίγουρα δεν θα υιοθετήσω ούτε θα εκφράσω κάποια άποψη με ιδεολογικά κίνητρα.

Κατέληξα όμως και σε μια ακόμη άποψη: Ότι καλό θα ήταν στο γυμνάσιο να διδάσκονται προαιρετικά τα Αρχαία Ελληνικά από το πρωτότυπο και γενικότερα να υπάρχουν πολλά μαθήματα επιλογής στο ελληνικό σχολείο. Πιο συγκεκριμένα, θα μου άρεσε να υπάρχει δυνατότητα επιλογής μεταξύ δύσκολων αντικειμένων και υποχρεωτική διδασκαλία λιγότερο δύσκολων. Δηλ. να διδάσκονται όλοι λ.χ. βασικά μαθηματικά και Αρχαία από μετάφραση. Αλλά ως μαθήματα επιλογής να προσφέρονται αντιστοίχως δύσκολα μαθηματικά και Αρχαία από το πρωτότυπο. Γιατί να μην μπορεί ένας μαθητής που έχει κλίση στα φιλολογικά να επιλέξει Αρχαία από το πρωτότυπο ήδη από την Α΄ Γυμνασίου; Γιατί εγώ ως μαθητής εκείνη την εποχή να διαβάζω μαθηματικά επί πέντε συνεχόμενα χρόνια, από την Α΄ Γυμνασίου έως και τη Β΄ Λυκείου, που μάλιστα κάποτε –νομίζω στη Β΄ Λυκείου– ήταν αρκετά δύσκολα; Γιατί να μην υπάρχει η δυνατότητα σε κάποια τάξη να διδαχτεί κάποιος λ.χ. μια ακόμη ξένη γλώσσα αντί για δύσκολη άλγεβρα; Αλλά όταν η συζήτηση έχει ιδεολογικοποιηθεί και από τις δύο πλευρές, είναι δύσκολο να υποστηρίξει κανείς την προαιρετική διδασκαλία των Αρχαίων από το πρωτότυπο, τη διδασκαλία τους δηλ. για όποιον θέλει ή ενδιαφέρεται. Σε τέτοιες συνθήκες, είναι μάλλον απίθανο να ενδιαφερθεί κανείς για τον μαθητή που δυσκολεύεται με άλλα μαθήματα και όχι με τα Αρχαία.

[*] Θα μπορούσε να υποστηρίξει κάποιος ότι καλό είναι να διδάσκονται τα Αρχαία, και ας μη μας βοηθάνε ως ομιλητές της Νέας Ελληνικής. Ας διδάσκονται ως ένα ακόμη γνωστικό αντικείμενο. Το ότι η γνώση των Αρχαίων δεν εξασφαλίζει την καλύτερη χρήση της σύγχρονης γλώσσας δεν είναι ούτε αυτό λόγος να καταργηθούν, αν το καλοσκεφτεί κανείς.

Προσθήκη:

Στην «Καθημερινή» (26/9/2013), σε επιστολή φιλολόγου αναγνώστη, διαβάζουμε και τα εξής:

«Επίσης, η λεξιπενία που μαστίζει τους νέους θα καταπολεμηθεί μόνο όταν αυτοί εξοικειωθούν με τα πρότυπα γλώσσας, ήτοι τους νεότερους και, ιδιαίτερα, τους αρχαίους συγγραφείς. Αυτό, βέβαια, προϋποθέτει μια πιο συστηματική προσέγγιση των κειμένων, με τη μελέτη και της ετυμολογίας των λέξεων, η οποία κεντρίζει το ενδιαφέρον των μαθητών. Aλλωστε, η γλωσσική παράδοση είναι η μεγάλη δεξαμενή που τροφοδοτεί –και πρέπει να τροφοδοτεί– την καθομιλουμένη με νέους όρους ικανούς να εκφράσουν με πιστότητα κάθε νόημα, δηλαδή την έλλογη σκέψη των ομιλητών».

Είτε υπάρχει είτε δεν υπάρχει λεξιπενία, αναρωτιέμαι γιατί ως μέσο καταπολέμησής της αναφέρεται η εξοικείωση ιδιαίτερα με τους αρχαίους συγγραφείς. Δεν είναι λογικό να εξοικειώνεται ο σημερινός μαθητής κυρίως με σύγχρονα πρότυπα γλώσσας; Και ως προς τη γνώση νεοελληνικών λέξεων και εκφραστικών μέσων, τα νεοελληνικά κείμενα και μόνο δεν θα του φανούν χρήσιμα; Στη Νέα Ελληνική δεν πρέπει να πέσει το βάρος; Ακόμη και στις περιπτώσεις νεολογισμών με αρχαιοελληνική ετυμολογική προέλευση, αρκεί η ετυμολογική ερμηνεία της νέας λέξης στο πλαίσιο της διδασκαλίας της Νέας Ελληνικής.

Advertisements