Είναι νεκρή γλώσσα η Αρχαία Ελληνική;

02/10/2013

Ο Ν. Μουζέλης στο άρθρο του «Γελοίες κοκορομαχίες περί «νεκρής γλώσσας»» («Το Βήμα», 22/9/2013) σωστά γράφει ότι «αναλώνουμε τις δυνάμεις μας σε γελοίες διαμάχες/κοκορομαχίες για το αν τα αρχαία ελληνικά είναι «νεκρή γλώσσα» ή όχι» και εύστοχα συμπληρώνει: «Λες και δεν είναι προφανές πως η απάντηση εξαρτάται από το πώς ορίζουμε το επίθετο «νεκρή»». Πράγματι, αυτό είναι το θέμα, πώς νοείται ο χαρακτηρισμός μιας γλώσσας ως νεκρής. Με γλωσσολογικούς όρους, νεκρή είναι μια γλώσσα που δεν μαθαίνεται πια ως μητρική από τα μέλη μιας γλωσσικής κοινότητας, μια γλώσσα που δεν διαθέτει πλέον φυσικούς ομιλητές. Τέτοιες γλώσσες δεν ομιλούνται σήμερα, αλλά είναι γνωστές μέσω γραπτών πηγών. Παραδείγματα νεκρών γλωσσών αποτελούν η Αρχαία Ελληνική και η Λατινική. Έχει διατυπωθεί όμως και η άποψη ότι «αρχαίες κλασικές γλώσσες όπως η Ελληνική που εξακολουθούν και σήμερα να αποτελούν πηγή σύγχρονων επιστημονικών όρων (nano-, mega-, cyberno-, auto-, ergo-, agro-, -archy, bio- κ.λπ.) δεν μπορούν να χαρακτηρισθούν «νεκρές» γλώσσες όπως η Χεττιτική, η αρχαία Αιγυπτιακή κ.ά.» (Γ. Μπαμπινιώτης, «Φληναφήματα», «Τα Νέα», 14/9/2013). Ας σημειωθεί μάλιστα ότι ο Γ. Μπαμπινιώτης σε παλαιότερο άρθρο του («Πόσο «κλασική» είναι η Αγγλική», «Το Βήμα», 24/3/2002) συζητάει για την ευστοχία του όρου «»νεκρή» γλώσσα», με δεδομένη την αδιάκοπη χρήση της Ελληνικής από την αρχαιότητα έως σήμερα και τον εμπλουτισμό του λεξιλογίου των ευρωπαϊκών γλωσσών από την Ελληνική. Με βάση αυτές τις παραμέτρους, μπορεί να αποφευχθεί ο όρος «»νεκρή» γλώσσα» για την Αρχαία Ελληνική. Ωστόσο, ακόμη και αν ληφθεί υπόψη ότι η Αρχαία έχει, κατά κάποιον τρόπο, και μια σύγχρονη παρουσία, η βουλευτής της ΔΗΜΑΡ Μ. Ρεπούση, που μίλησε από το βήμα της βουλής πρόσφατα για τις λεγόμενες νεκρές γλώσσες, σίγουρα χρησιμοποίησε τον σχετικό όρο ως γλωσσολογικό. Σε άρθρα και συζητήσεις που είδαν το φως της δημοσιότητας στο διαδίκτυο με αφορμή τις δηλώσεις της Μ. Ρεπούση μπορεί να διαπιστώσει κανείς μια ασυνεννοησία, που οφείλεται στο ότι δεν έχει ξεκαθαριστεί πώς νοείται γλωσσολογικά ο επίμαχος όρος. Επίσης, παρατηρείται μια συναισθηματική προσέγγιση του όλου θέματος από την πλευρά των συντηρητικών, η οποία δεν συμβάλλει στον διάλογο. Για παράδειγμα, κάποιος επιστολογράφος ως επιχείρημα εναντίον των όσων είπε η Μ. Ρ. αναφέρει το γεγονός ότι οι λέξεις που χρησιμοποίησε στην επιστολή του έχουν αρχαιοελληνική ετυμολογική προέλευση! Δεν νομίζω όμως ότι αυτό δεν θα το δεχόταν η Μ. Ρ. — απλώς χρησιμοποίησε τον όρο «νεκρές γλώσσες» με την έννοια που είδαμε παραπάνω. (Άλλο παράδειγμα συναισθηματικής προσέγγισης του συζητούμενου θέματος: «Με Ελύτη απάντησε ο Αλαβάνος στη Ρεπούση για τα «νεκρά» αρχαία ελληνικά», «Το Βήμα», 11/9/2013).

Από την άλλη, τα προαναφερθέντα δεν σημαίνουν ότι όσοι στην πρόσφατη διαμάχη για τα Αρχαία συντάχθηκαν με τη Μ. Ρ. έχουν κατ’ ανάγκην δίκιο. Ο λόγος είναι ότι έκαναν ένα λογικό άλμα — οι περισσότεροι έστω από αυτούς: Αφού τα Αρχαία είναι νεκρή γλώσσα, δεν χρειάζεται να διδάσκονται, σε μερικές τουλάχιστον τάξεις. Ένα τέτοιο συμπέρασμα όμως δεν προκύπτει αβίαστα. Ακόμη και αν είναι νεκρή η Αρχαία –και όντως είναι νεκρή από γλωσσολογική άποψη–, ας διδάσκεται ως ένα ακόμη γνωστικό αντικείμενο, όπως τα μαθηματικά, η φυσική και η χημεία. Παρόμοια σχόλια μπορούν να γίνουν και για τη συναφή άποψη ότι τα Αρχαία ως νεκρή γλώσσα δεν είναι χρήσιμο μάθημα, άρα δεν πρέπει να διδάσκονται. Μα ποιος είπε ότι διδακτέα είναι μόνο τα «χρήσιμα» μαθήματα; Έχει δίκιο ο Στ. Κασιμάτης («Το φάντασμα του Γλωσσικού με περικεφαλαία και χλαμύδα», «Η Καθημερινή», 13/9/2013) όταν γράφει:

«[…] Είναι τα αρχαία νεκρή γλώσσα ή δεν είναι; Ποσώς με απασχολεί αν τα αρχαία είναι μια νεκρή γλώσσα ή όχι. (Πιο νεκρή δεν γίνεται, εδώ που τα λέμε…) Διότι αυτό δεν έχει καμία σημασία με το αν αξίζει και είναι χρήσιμο να διδάσκεται ή όχι».

Και σύμφωνα με αυτά που προανέφερα, ακόμη και αν δεν είναι «χρήσιμο» ένα μάθημα, μπορεί κάλλιστα να αξίζει να διδάσκεται.

Advertisements