Γλωσσικοί μύθοι

21/01/2016

(Πρώτη δημοσίευση στο γκρουπ του facebook «ΤΗ ΓΛΩΣΣΑ ΜΟΥ ΕΔΩΣΑΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ»)

Οι γλωσσικοί μύθοι καλά κρατούν. Σήμερα (17/1/2016) διάβασα στην «Καθημερινή» τρία κείμενα με θέμα τη γλώσσα: το άρθρο «“Mαγιά” μόνο η γλώσσα» του Χρήστου Γιανναρά, την επιστολή «Περί γλωσσών και αγλώσσων» του Ιωάννη Μακρή, καθώς και το άρθρο «Από το Γλωσσικό στην αγλωσσία» του Τάκη Θεοδωρόπουλου. Κοινό στοιχείο και των τριών κειμένων αποτελεί η αναπόδεικτη παραδοχή ότι η γλώσσα ακολουθεί φθίνουσα πορεία – ό,τι κι αν σημαίνει αυτό. Επίσης, στα δύο πρώτα δημοσιεύματα επικρίνονται διάφορα γλωσσικά λάθη ή «λάθη», αλλά δεν αναφέρεται κάτι πολύ βασικό, ότι όλες οι ζωντανές γλώσσες διαρκώς μεταβάλλονται.

Αρκετά είναι τα συζητήσιμα σημεία στο πρώτο άρθρο. Για παράδειγμα, ο συντάκτης του ισχυρίζεται ότι ο τρόπος διδασκαλίας της γλώσσας στο σχολείο τα τελευταία 40 χρόνια (μέθοδοι, βιβλία, προγράμματα) έχει διαστρεβλώσει το γλωσσικό αισθητήριο των περισσότερων Ελλήνων και ότι αυτό πιστοποιείται καθημερινά από τη χρήση της γλώσσας στην τηλεόραση και τις εφημερίδες. Αρκετά τα ερωτήματα: Πώς μετριέται αυτή η διαστρέβλωση, αλλά και η συρρίκνωση του λεξιλογίου; Ήταν ικανοποιητικός ο τρόπος διδασκαλίας της γλώσσας πριν από το 1976; Δεν ξέρω πόσοι Έλληνες είναι σε θέση σήμερα να χρησιμοποιήσουν σωστά τα «νοώ», «κατανοώ», «επινοώ», «παρανοώ», «υπονοώ» κτλ. ανάλογα με τη σημασία του καθενός, αλλά, αν πιστεύει κάποιος ότι είναι λιγότεροι σήμερα σε σύγκριση με μια άλλη εποχή, θα πρέπει κάπως να το αποδείξει. Επίσης, αν και υπάρχουν λάθη που δεν σηματοδοτούν κάποια γλωσσική μεταβολή, είναι γνωστό από δημοσιεύματα γλωσσολόγων ότι διάφορα λάθη όντως συνδέονται με κάποια μεταβολή της γλώσσας και πάντως οφείλονται σε συστηματικούς λόγους, δηλαδή στο σύστημα της γλώσσας. Τέτοια είναι λ.χ. η περίπτωση του «διαρρέω», για το οποίο έχει κάνει λόγο σε άρθρο της για τα γλωσσικά λάθη η Θεοφανοπούλου. Πάντως, μου κάνει εντύπωση ότι ο αρθρογράφος ασχολείται με θέματα όπως η «σωστή» προστακτική, αλλά δεν δείχνει να ενδιαφέρεται για άλλα, όπως ο έλεγχος κατανόησης ή η περιληπτική απόδοση κειμένου. Μήπως γιατί αυτά τα τελευταία, σε αντίθεση με τα «του χτίριου» και «του πανεπιστήμιου», δεν έχουν ιδεολογικές προεκτάσεις; Χωρίς να αρνούμαι ότι ζήσαμε χρόνια δημοτικιστικών ακροτήτων, δεν νομίζω ότι αυτές είναι πρόβλημα σήμερα. Επίσης, δεν είμαι καθόλου βέβαιος ότι ο Κώστας Σημίτης είχε καταργήσει τη διαφορά μεταξύ του «παρήγαγε» και του «παρήγε». Θυμάμαι ότι ο Χ. Γ. δημοσίευσε κάποτε ένα άρθρο για τη γλώσσα του Κ. Σ. στην «Καθημερινή» με τίτλο «Η δημοτική του πρωθυπουργού». Ψάχνω στο αρχείο μου, αλλά δεν μπορώ να το βρω. Αν θυμάμαι καλά, ο Χ. Γ. σχολίαζε την υποτιθέμενη κατάργηση της διαφοράς μεταξύ του «παρήγαγε» και του «παρήγε» από τον Κ. Σ., χωρίς όμως να είναι πειστικός. Τέλος, σε μια ζωντανή γλώσσα το «προχωρώ» κάλλιστα μπορεί να γίνει (και) «προχωράω».

Θα ήταν πολύ χρονοβόρα διαδικασία η αναίρεση όλων των ισχυρισμών του επιστολογράφου. Γι’ αυτό θα περιοριστώ σε μερικά παραδείγματα και θα προσπαθήσω να φανώ λακωνικός. Φράσεις όπως «φοβερά/τρομερά όμορφη» απλούστατα οφείλονται στη σημασιολογική μεταβολή του «φοβερός/τρομερός», παρόμοια με του «δεινός», και δεν είναι καθόλου παράλογες. O κανόνας «δύο αρνήσεις ισοδυναμούν με μία κατάφαση» με έκανε να θυμηθώ κάτι που είχα διαβάσει στην Aitchison (βλ. εδώ). Στη σελίδα 25 του παραπάνω βιβλίου της γράφει ότι αυτή η πεποίθηση είναι ίσως η πιο διαδεδομένη από όλες τις κυρίαρχες αντιλήψεις σχετικά με τη γλωσσική ορθότητα. (Βλ. και τον μύθο 14 αυτού εδώ του βιβλίου.) Η γλώσσα δεν είναι μαθηματικά ούτε έχει μια τέτοια λογική. Άλλωστε, στη νέα ελληνική λέμε «κανείς δεν πήγε». Επιπλέον, ο χαρακτηρισμός της αγγλικής ως γλώσσας πασπαρτού που αργότερα έγινε γλώσσα της προκοπής και τα σχετικά καλύτερα να μείνουν ασχολίαστα. Επιπρόσθετα, ο επιστολογράφος δεν τεκμηρίωσε πειστικά ότι λ.χ. το «εντεκάμισι η ώρα το πρωί» δηλώνει προσπάθεια αποφυγής του λόγιου «προ μεσημβρίας». Το ωραίο μάλιστα είναι ότι θεωρεί αποποίηση κληρονομιάς τη μη χρήση των «προ μεσημβρίας» και «μετά μεσημβρίαν», ενώ πρόκειται για μεταφραστικά δάνεια – βλ. εδώ. Δεν δανείζονται μόνο οι «κουτόφραγκοι», αλλά κι εμείς. Τέλος, τύποι όπως «Παρθενώνας» δηλώνουν ένα βασικό χαρακτηριστικό κάθε ζωντανής, ομιλούμενης γλώσσας, τη μεταβολή. Αλίμονο αν ασχολούμαστε τώρα με τέτοια θέματα, ότι λέμε «Παρθενώνας» αντί για «Παρθενών».

Ο συντάκτης του τρίτου κειμένου γράφει για την έκθεση ιδεών ότι, αν ακολουθήσει ο μαθητής «τις οδηγίες χρήσεως, αυτές που αντιστοιχούν στις εξίσου στερεότυπες ιδέες, τότε θεωρείται ότι “γράφει καλά”, άρα χειρίζεται καλά τη γλώσσα του». Ειδικά στο συγκεκριμένο μάθημα όμως δεν είναι τόσο απλό να γράψεις καλά. Ακόμη, χωρίς να αρνούμαι ότι υπάρχει τυποποίηση (βλ. εδώ  και εδώ), νομίζω ότι η εξέταση του μαθήματος της γλώσσας σήμερα είναι πολύ καλύτερη από ό,τι στη δική μας εποχή (βλ. εδώ). Σε μερικά θέματα τα πράγματα δεν πάνε κατ’ ανάγκην προς το χειρότερο. Χρησιμοποίησα την έκθεση απλώς ως παράδειγμα. Συχνά έχουμε την τάση να εξωραΐζουμε το παρελθόν και να νομίζουμε ότι μερικά προβλήματα είναι μόνο σημερινά. Ο Τ. Θ. αναφέρεται σε ένα υπαρκτό πρόβλημα, την παπαγαλία. Πότε δεν υπήρχε όμως; Και η λεγόμενη αγλωσσία από πότε άρχισε; Μαθητές με έφεση στα μαθηματικά και με δυσκολία στην έκφραση δεν υπήρχαν πριν από 40 χρόνια; Νομίζω ότι και πάλι λανθάνει η γνωστή αντίληψη περί φθίνουσας πορείας της γλώσσας.

Advertisements

One Response to “Γλωσσικοί μύθοι”

  1. periglwssio Says:

    Η «Καθημερινή» δημοσίευσε χθες μία ακόμη επιστολή για τη γλώσσα:

    Λέξεις

    Κύριε διευθυντά
    Kατά τη μετάδοση γεγονότων, που συμβαίνουν εκείνη τη στιγμή, συνηθίζεται να σημειώνεται στην τηλεοπτική οθόνη η αγγλική λέξη live! Γιατί, αφού η γλώσσα μας διαθέτει ένα από τα πλουσιότερα λεξιλόγια στον κόσμο, περιφρονείται από τους… Έλληνες; Λέξεις ή φράσεις όπως π.χ. «άμεσα», «τώρα», «άμεση μετάδοση», «συμβαίνει αυτή τη στιγμή ή τώρα», «ζωντανά», «ζωντανή μετάδοση» και πολλές άλλες δεν ικανοποιούν τους υπεύθυνους των τηλεοπτικών σταθμών; Αλλά και το επίσημο κράτος και πολύ περισσότερο ο πνευματικός κόσμος δεν ενδιαφέρεται καθόλου για την προστασία της γλώσσας του;

    Φρίξος Δήμου – Πλοίαρχος E.N.

    Το ερώτημα είναι γιατί θα πρέπει να «προστατευθεί» η γλώσσα μας από λέξεις όπως live. Ειρήσθω εν παρόδω, δεν ξέρω ποιες είναι οι γλώσσες ανά τον κόσμο που διαθέτουν «τα πλουσιότερα λεξιλόγια» και πώς μετρήθηκε αυτό. Και βέβαια, το να σημειώνεται η συγκεκριμένη αγγλική λέξη στην τηλεοπτική οθόνη δεν σημαίνει ότι έπαψε να χρησιμοποιείται λ.χ. το «ζωντανή μετάδοση». Τέλος, είναι αξιοσημείωτο ότι και το «ζωντανή» (ενν. μετάδοση) αποτελεί προϊόν δανεισμού. Στο λεξικό Μπαμπινιώτη διαβάζουμε ότι η σχετική σημασία του επιθέτου είναι απόδοση του αγγλικού live (transmission).


Τα σχόλια είναι απενεργοποιημένα.