«Γιατί είμαι… ορθοΠΕδικός»

14/05/2016

Ο συντάκτης αυτής εδώ της επιστολής κάνει το πιο βασικό λάθος ήδη από την πρώτη περίοδο του κειμένου του. Ο τίτλος που αναφέρει δεν σημαίνει στην ελληνική γλώσσα «ορθώνω εις πεδίον, ορθός – πεδώ και παράγωγα». Ο συντάκτης της επιστολής δεν ετυμολογεί τη λέξη, αλλά προσπαθεί εκ των υστέρων να τη συνδέσει ετυμολογικά με το πεδίον και το πεδώ. Ετυμολογία είναι η ιστορία των λέξεων. Η ετυμολογική προέλευση της συγκεκριμένης λέξης δεν επιβεβαιώνει μια τέτοια σύνδεση. Ας σημειωθεί επίσης ότι ο Α.-Φ. Χριστίδης επισημαίνει κατηγορηματικά:

«Είναι σαφές ότι στη δημιουργία του όρου δεν εμπλέκεται η “πέδη”». (βλ. εδώ)

Ακολούθως, ο επιστολογράφος σημειώνει ότι «ένας Γάλλος γενικός ιατρός, ο Νikolas [sic] Andry, έγραψε τη λέξη Orthopedie [= Orthopédie]» κτλ. Καλό είναι όμως να είμαστε ακριβείς. Ο Andry δεν «έγραψε» απλώς τη συγκεκριμένη λέξη, αλλά έπλασε τον όρο. Είναι λοιπόν ο δημιουργός της λέξης. Ο καθένας μπορεί να καταλάβει τη διαφορά μεταξύ αυτών των δύο.

Ο Ν. Χ. μετά την αναφορά της γαλλικής λέξης προσθέτει σε παρένθεση τις –κατ’ αυτόν– σωστές αποδόσεις του όρου στα ελληνικά: «ορθοπεδία ή ορθοπαιδεία στα ελληνικά και όχι “ορθοπαιδική”».

Αυτά τα θέματα όμως έχουν ξεκαθαριστεί εδώ και 20 χρόνια. Έγραφε ο Ευάγγελος Πετρούνιας το 1996 (βλ. εδώ):

«Ως προς τη γραφή με ε ή με αι: Στα γαλλικά, όπου πρωτοδημιουργήθηκε η λέξη, συνήθως το αρχαίο ελληνικό αι αποδίδεται με e. Ώστε οι Έλληνες, δεν δανείστηκαν τη λέξη από τα γαλλικά, την είδαν γραμμένη με e, και μάλλον γι’ αυτό το λόγο την έγραψαν με ε. Ίσως δεν εμάντεψαν πως ετυμολογικά στηρίζεται στην αρχαία ελληνική λέξη παιδεία, ίσως δεν ήθελαν να την περιορίσουν ειδικά στη θεραπεία παιδιών. Δηλαδή η ελληνική λέξη βρίσκεται ανάμεσα στην κατηγορία των απευθείας δανείων και στην κατηγορία των “μεταφραστικών δανείων” (με αντίστοιχη: pedic = παιδεία). Αν ήτανε καθαρά απευθείας δάνειο θα ήταν: ορτοπεντί· αν ήτανε καθαρά μεταφραστικό δάνειο θα ήταν: ορθοπαιδεία».

[…]

«Τέτοια και παρόμοια προβλήματα υπάρχουν σε πολλούς “διεθνισμούς”. Ο λόγος είναι πως πολλοί διεθνισμοί δίνουν εξωτερικά την εντύπωση αρχαίων ελληνικών ή λατινικών λέξεων, στην πραγματικότητα όμως δημιουργήθηκαν στις νεότερες γλώσσες για να εξυπηρετηθούν οι ανάγκες των γλωσσών αυτών. Αν το καλοσκεφτούμε, η λέξη orthopedie ορθοπε(αι)δική δεν ταιριάζει πολύ καλά στο αρχαίο ελληνικό μορφολογικο και σημασιολογικό σύστημα! Αλλά μήπως ταιριάζει η λέξη μικρόβιο; (Θάπρεπε να είναι ή βραχύβιον ή μικρόζωον, μόνο που οι δύο αυτοί όροι δεν ταίριαζαν στα γαλλικά, όπου πρωτοδημιουργήθηκε η λέξη microbe). Και ίσως μερικές δεκάδες χιλιάδες ακόμη…».

Επομένως, το ορθοπαιδεία δεν στέκει. Ετυμολογικά όμως ο όρος που έπλασε ο Andry βασίζεται στα ελληνικά συνθετικά ορθό- και παιδ-. Και βέβαια, στη δημιουργία του όρου δεν εμπλέκεται το πεδίον ούτε το πεδώ.

Εν συνεχεία, ο Ν. Χ. γράφει ότι ο Andry βασίστηκε στις ελληνικές λέξεις ορθόν και παιδίον. Χαίρομαι που –έστω και έτσι, χωρίς προφανώς να το συνειδητοποιεί– παραδέχεται ότι ετυμολογικά βάσιμη είναι η γραφή με αι. Το αν γνώριζε ο Γάλλος γιατρός το αρχαιοελληνικό ρήμα πεδώ και τα παράγωγά του δεν μπορούμε να το ξέρουμε, αλλά και δεν έχει καμία σημασία, εφόσον ούτως ή άλλως το ρήμα αυτό δεν εμπλέκεται στη δημιουργία του όρου. Εκ των υστέρων, μπορεί κανείς να κάνει μια τέτοια σύνδεση. Αυτό όμως δεν λέγεται ετυμολογία. Ονομάζεται παρετυμολογία.

Προς το τέλος της επιστολής του μας πληροφορεί ότι «οι γλωσσολόγοι εμφανίζονται και αυτοί διχασμένοι». Περιέργως όμως δεν μας ενημερώνει ξεκάθαρα ποιες είναι οι δύο αντίθετες απόψεις.

Τέλος, σε άλλο κείμενό του (βλ. εδώ) ο Ν. Χ. γράφει για τον Andry:

«Δεν “έπλασε” ούτε έγραψε σε κάποιο κείμενο την “νεο-ανακαλυφθείσα” λέξη “ΟΡΘΟΠΑΙΔΙΚΗ” ο γάλλος Andry, όπως λανθασμένα και επίμονα συνεχίζουν να πιπιλίζουν [sic] διάφοροι “ειδικοί”… π.χ. στην ιστοσελίδα “περιγλώσσιο”, μόνον την λέξη “ORTHOPEDIE” έγραψε. Που [sic] είναι γραμμένη η λέξη “ΟΡΘΟΠΑΙΔΙΚΗ” από τον Andry; Όσο και να ψάξει κανείς στην βιβλιογραφία εκείνης της εποχής και για αρκετές δεκαετίες μετά πουθενά δεν ανευρίσκεται γραμμένη μια τέτοια “λέξη”… που να εμπεριέχει σε ελληνική γραφή την λέξη “ΠΑΙΔΙΟΝ”!!!».

Φυσικά και έπλασε μια γαλλική λέξη ο Γάλλος γιατρός, με ελληνικά όμως συνθετικά. Και, όπως ο ίδιος ομολογεί, το δεύτερο συνθετικό είναι το παιδίον.

Όσο για τον ειρωνικό –με χρήση εισαγωγικών– χαρακτηρισμό μας ως ειδικών, τα πράγματα είναι απλά. Το συζητούμενο θέμα είναι γλωσσολογικό, εμείς είμαστε γλωσσολόγοι, ενώ ο Ν. Χ. γιατρός. Επομένως, η ειρωνεία είναι άτοπη.

Συμπέρασμα: Στο «Γιατί είμαι… ορθοΠΕδικός» η απάντηση δεν μπορεί να είναι σε καμιά περίπτωση ότι η επίμαχη λέξη συνδέεται ετυμολογικά με το πεδίον και το πεδώ. Στη νεοελληνική ορθογραφία δεν λειτουργεί μόνο το κριτήριο της ετυμολογίας, αλλά και της χρήσης (καθώς και της παρετυμολογίας). Υπάρχουν δηλαδή κριτήρια με βάση τα οποία στέκει η γραφή με έψιλον. Δεν πρόκειται όμως για το κριτήριο της ετυμολογίας. Η επίμαχη λέξη δεν σχετίζεται ετυμολογικά με το πεδίον και το πεδώ.

Σχετικός σύνδεσμος: Ορθοπαιδική ή ορθοπεδική;

Advertisements