Περιθωριακές σημειώσεις στο «Χρηστικό Λεξικό της Νεοελληνικής Γλώσσας» της Ακαδημίας Αθηνών (5)

11/07/2016

(Συνέχεια από εδώ.)

Ξεφυλλίζοντας τους επτά τόμους του λεξικού που εκδόθηκαν φέτος, το 2016, για την εφημερίδα Το Βήμα, διαπιστώνω ότι σε διάφορα λήμματα δεν υπάρχει σωστή αντιστοιχία σημασιών και παραδειγμάτων. Στο λήμμα στιγμή λ.χ. οι δύο πρώτες καταγεγραμμένες σημασίες είναι οι ακόλουθες: «πολύ περιορισμένο χρονικό διάστημα» και «συγκεκριμένη περίσταση, ώρα». Στην πρώτη αντιστοιχούν μεταξύ άλλων τα εξής παραδείγματα:

η παρούσα στιγμή. Έλα αυτή τη στιγμή (= αμέσως)! Αυτή τη στιγμή απουσιάζω, αφήστε το μήνυμά σας στον τηλεφωνητή. Τους πέτυχα τη στιγμή του καβγά. Εκείνη ακριβώς τη στιγμή έπεσε ένας κεραυνός. Τον ερωτεύτηκα από την πρώτη στιγμή. Έως/ως τη στιγμή της συνάντησής τους. Όλα πήγαιναν τέλεια, μέχρι τη στιγμή που εμφανίστηκε.

Όλα τα προαναφερθέντα παραδείγματα κακώς αντιστοιχούν στην πρώτη σημασία. Στην πραγματικότητα, ταιριάζουν στη δεύτερη. Τους πέτυχα τη στιγμή του καβγά λ.χ. σημαίνει ότι τους πέτυχα σε μια «συγκεκριμένη περίσταση, ώρα», την ώρα του καβγά! Είναι μάλιστα χαρακτηριστικό ότι στην πρώτη σημασία αντιστοιχεί το παράδειγμα Εκείνη ακριβώς τη στιγμή έπεσε ένας κεραυνός, ενώ στη δεύτερη το Από κείνη τη στιγμή έπαψα να τον εμπιστεύομαι. Δηλαδή το (ε)κείνη τη στιγμή στη μία περίπτωση είναι «πολύ περιορισμένο χρονικό διάστημα» και στην άλλη «συγκεκριμένη περίσταση, ώρα». Πρόκειται βεβαίως για ασυνέπεια. Και στις δύο περιπτώσεις, τα παραδείγματα θα έπρεπε να αντιστοιχούν στη δεύτερη σημασία.

Ομοίως, στο λήμμα θέλω και ειδικότερα στο τριτοπρόσωπο θέλει («ευνοεί»), που χαρακτηρίζεται προφορικό, διαβάζουμε μεταξύ άλλων τα παραδείγματα:

Τη θέλει το κοινό/ο φακός!

Το παράδειγμα Τη θέλει το κοινό είναι όμως αταίριαστο. Τη θέλει το κοινό μπορεί να σημαίνει ότι την αποδέχεται ή ότι την αγαπάει – πάντως, όχι ότι την ευνοεί. 

Επιπροσθέτως, στο λήμμα τυλίγω, στη σημασία 1 («περιστρέφω κάτι γύρω από έναν άξονα»), το παράδειγμα Ο σωλήνας είχε τυλιχτεί με μονωτική λωρίδα δεν ταιριάζει. Δεν «περιστρέφεται γύρω από έναν άξονα» ο σωλήνας!

Επίσης:

Λήμμα τοποθετώ, σημασία 6, μεταφορική: «εκφράζω, στηρίζω μια άποψη». Παραδείγματα:

Τοποθέτησαν το θέμα στις σωστές βάσεις/σε νέα προοπτική. Το ζήτημα τοποθετήθηκε σε άλλη διάσταση.

Είναι ακατανόητο γιατί διατυπώθηκε έτσι ο ορισμός. Ίσως έγινε σύγχυση με το τοποθετούμαι, που σημειώνεται στο λήμμα αμέσως μετά. Και βέβαια, σε αυτόν τον ορισμό δεν ταιριάζουν καθόλου τα καταγεγραμμένα παραδείγματα.

Ακόμη, στο λήμμα φωνάζω, στην πρώτη σημασία, καταγράφεται ως συνώνυμο το φωνασκώ. Μόνο που προηγούνται και παραδείγματα στα οποία το φωνάζω ακολουθείται από αντικείμενο, όπως Φώναξε βοήθεια κ.ά. Με δεδομένο ότι το φωνασκώ είναι πάντα αμετάβατο, πρέπει να μπει ως συνώνυμο του φωνάζω μόνο σε (υπο)σημασία στην οποία το φωνάζω χρησιμοποιείται ως αμετάβατο. Γενικά, πρέπει να μπορώ να πάρω το συνώνυμο και να αντικαταστήσω τη λέξη-λήμμα. Αλλιώς, το συνώνυμο δεν είναι σωστό.

ΠΡΟΣΘΗΚΕΣ

Μερικά σχόλια για συγκεκριμένα σημεία αυτής εδώ της συνέντευξης:

1) «Το Χρηστικό Λεξικό καινοτομεί έναντι όλων των άλλων επίτομων που κυκλοφορούν σε δέκα σημεία. Το σπουδαιότερο είναι ότι στηρίζεται σε εκτενείς βάσεις δεδομένων και όχι σε διαισθητικά κριτήρια».

Στην πραγματικότητα, στηρίζεται στο Google και σε μερικά από τα προγενέστερα λεξικά, κυρίως στο λεξικό Μπαμπινιώτη και στο λεξικό του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη. Οι «εκτενείς βάσεις δεδομένων» είναι το Google.

Μέσω διαδικτύου βέβαια μπορεί κανείς να ανακαλύψει ζωντανά στοιχεία που λείπουν από παλιότερα λεξικά. Μόνο που δεν αρκεί. Συν τοις άλλοις, δεν πρόκειται για κανονικό corpus. Και πάντως, εννοείται ότι ένας λεξικογράφος βασίζεται σε διαισθητικά κριτήρια για χίλια δυο θέματα.

2) «Ελλείψεις, σας το είπα με απόλυτη ειλικρίνεια, υπάρχουν. Όταν επιλέγεις να λημματογραφήσεις μία περίπου στις δέκα λέξεις, με στατιστικά όμως κριτήρια από μεγάλες βάσεις δεδομένων, οι ελλείψεις είναι δεδομένες».

Παρουσιάζεται δηλαδή η συγκρότηση του λημματολογίου σαν μια συστηματική ή και επιστημονική διαδικασία. Ωστόσο, όλα τα γνωστά λεξικά έχουν ασαφή κριτήρια λημματογράφησης, ακριβώς γιατί δεν υπάρχουν οι απαιτούμενες βάσεις δεδομένων. Έτσι εξηγούνται οι ελλείψεις και το νέο λεξικό δεν αποτελεί εξαίρεση. Δεν υπάρχουν στατιστικά κριτήρια με βάση τα οποία λ.χ. λημματογραφήθηκε η λέξη βετζετέριαν, αλλά λείπει η λέξη βίγκαν.

(Βλ. εδώ το άρθρο του Σ. Μοσχονά στο παλιό αφιέρωμα της Καθημερινής σε νεοελληνικά λεξικά.)

3) «Μερικοί με ρωτάνε γιατί δεν έχετε το σέλφι; Το σέλφι είναι αγγλική λέξη (selfie, νεολογισμός του 2002, το 2013 χαρακτηρίστηκε “λέξη της χρονιάς”) που μπήκε, για παράδειγμα, στο γαλλικό λεξικό Le Petit Robert στην έκδοση του 2015. Εμείς έχουμε τη λέξη στην ηλεκτρονική βάση, αλλά σκέφτηκα, ας περιμένουμε δυο – τρία χρόνια να δούμε το εύρος της διάδοσής της, και αν επικρατήσει, όπως δείχνουν τα στατιστικά στοιχεία, θα την προσθέσουμε στην επόμενη έκδοση».

Καθόλου πειστική η εξήγηση για τη μη καταγραφή του σέλφι. Πόσο πιθανό είναι να μην «επικρατήσει» η συγκεκριμένη λέξη σε δυο τρία χρόνια; Κατά κόρον θα χρησιμοποιείται και τότε, όπως άλλωστε και τώρα. Μόνο ένας αφελής θα πιστέψει ότι η λημματογράφηση του φίλερ (βαλβίδων) και ο αποκλεισμός του σέλφι βασίζονται σε στατιστικά κριτήρια.

Επιπλέον, ένα από τα πιο αρνητικά στοιχεία του συγκεκριμένου λεξικού είναι η μορφοποίηση του λήμματος. Θα μπορούσαν να αναφερθούν χιλιάδες περιπτώσεις. Λ.χ. στο τριτοπρόσωπο ξινίζει δίνονται τα εξής παραδείγματα:

Το γάλα/κρασί/τυρί ξίνισε (= χάλασε). Το φαγητό ξίνισε με τη ζέστη.

Μόνο που το χάλασε δεν αφορά ειδικά το γάλα, το κρασί και το τυρί, αλλά και το φαγητό. Επομένως, αν χρειαζόταν να σημειωθεί το χαλάει, έπρεπε να ενταχθεί στον ορισμό, δίπλα στο ήδη υπάρχον «αλλοιώνεται».

Παρόμοια περίπτωση: Στο λήμμα χειρότερος, σε ένα από τα παραδείγματα, ξαφνικά ξεφυτρώνει ένα αντώνυμο καλύτερες (ενν. εντυπώσεις). Αλλά το αντώνυμο καλύτερος ταιριάζει και σε ένα σωρό άλλα παραδείγματα.

Το συσσίτιο έχει ήδη οριστεί ως «φαγητό που μαγειρεύεται σε μεγάλη ποσότητα, για να μοιραστεί δωρεάν σε πλήθος ανθρώπων». Επομένως, μετά το παράδειγμα Το συσσίτιο των φαντάρων είναι εντελώς περιττή η ερμηνεία «το φαγητό τους». Με αυτή τη λογική, και μετά τα παραδείγματα συσσίτιο απόρων/αστέγων θα έπρεπε να σημειωθεί «το φαγητό τους»…

Λάθη στις σημασιολογικές πληροφορίες:

Στο λήμμα κατακερματίζω, στη μεταφορική σημασία, δεν αρκεί το «διαλύω, καταστρέφω ολοκληρωτικά». (Βλ. εδώ τον αντίστοιχο ορισμό στο ΛΚΝ.) Πρέπει να φανεί ότι γίνεται διάσπαση ενός συνόλου. Αυτή είναι η έννοια του κατακερματίζω. Παρεμπιπτόντως, το παράδειγμα στο οποίο περιλαμβάνεται το κατακερμάτισε την αξιοπιστία είναι μη αντιπροσωπευτικό και ως εκ τούτου άστοχο.

Επίσης, χωρίζω (σημασία 1) δεν σημαίνει «διαλύω ένα σύνολο […]», αλλά «διαιρώ ένα σύνολο» κτλ.

Ακόμη, το καμάρι δεν έχει ως αντώνυμο το μαύρο πρόβατο.

Να προσθέσω ότι στηρίζουμε τα χέρια μας στα χέρια του καναπέ ή της πολυθρόνας, αλλά δεν πρόκειται για χειρολαβές. Η λέξη χειρολαβή, που περιλαμβάνεται στον ορισμό της τέταρτης σημασίας της λέξης χέρι, είναι άστοχη.

Ως προς τη φωτιά, στη (μεταφορική) σημασία 5: Φωτιά δεν χαρακτηρίζεται η «ακαταμάχητη» κοπέλα. Παρακάτω διαβάζουμε και το παράδειγμα Γυναίκα-φωτιά, που ερμηνεύεται ως «εκρηκτική, εντυπωσιακή». Υπάρχουν λοιπόν διάφορες εκδοχές…

Ούτε το ματς-φωτιά είναι το «συγκλονιστικό» ματς, για όποιον ξέρει από αθλητικά.

Λήμμα χάνω, σημασία 7 «παύω να διακρίνω», με πρώτο παράδειγμα το Δεν σ’ ακούω καλά, σε χάνω. Μόνο που το διακρίνω παραπέμπει κυρίως στο βλέπω και όχι στο ακούω. Ταιριάζει με τα επόμενα παραδείγματα, αλλά όχι με αυτό εδώ.

Ορθογραφικά θέματα:

Είναι ακατανόητο γιατί το καψόνι γράφτηκε και με <ω> – και μάλιστα, ο τύπος με <ω> σημειώνεται πρώτος.

Στο λήμμα εκατοστίζω διαβάζουμε να τα εκατοστίσεις! & (προφ.) να τα κατοστήσεις! Και τα δύο όμως έπρεπε να γραφτούν με <ι>.

(Συνεχίζεται.)

 

Advertisements